همان‌گونه كه ملاحظه می‌شود دلیل صاحب شرح تعرّف بر نهی از تأویل این است كه از پیش خود تأویلی شود كه منافی با اراده‌ خدا و نظر رسول او باشد و این كار منجر به تباهی ایمان گردد. در جای دیگر وی علم تأویل را منحصراً از آن پیامبر می‌داند و دیگران را توصیه می‌كند كه بعد از بیان پیامبر، نه خود را به تكلّف اندازند و از خویشتن تأویل كنند و نه از تأویل پیامبر اعراض نمایند كه اینها موجب خذلان است و تشبّه به ابلیس، چه اوّل كسی كه در مقابل نصّ، تأویل كرد، همانا ابلیس بود.[٢]

شیخ احمد جامی هم از شرایط سلوک آن می‌داند كه سالک در مقابل متشابهات قرآن و اخبار رسول كه عقل از ادراک آن‌ها عاجز است، راه تسلیم پیش گیرد و به همان مقدار كه علمای حق بیان داشته‌اند، بسنده كند و حتی آگر آنها معنی نگفته‌اند و مجمل گذاشته‌اند، مطلبی نیفزاید و بهتر است كه حتی‌الامكان در آیات متشابه و آن‌چه به صفات خدا و یا افعال او مربوط می‌شود، مثل آمدن و دست و استوای بر عرش و… كم آویزد و در آن موارد عقل و فهم خود را متهم به قصور كند: این راه سلامت است و البته اعتراف به جهل و حواله كردن نادانی با خود به مراتب بهتر است از آن‌كه به تشبیه افتد و خطر نابودی ایمان پیش آید.[٣]

از جمله كسانی كه به شدت با تأویل مخالف است و در مذمت تأویل سخن رانده، سنایی غزنوی است. وی بعضی از واژه‌هایی را كه قابل تأویل است، ذكر كرده و در باب آنها همان نظریاتی را بیان كرده كه شیعه و سنی عمدتاً بر آن معتقدند: ید را به قدرت؛ و اصبعین را به نفاذ حكم؛ و قدر و وجه را بقا؛ و قدمین را جلال قهر؛ و قدر تأویل (تعبیر) كرده است.[٤]

وی حال كسانی را كه از روی عدم بصیرت باطنی، آنچه را بویژه مربوط به خداشناسی است، تأویل جاهلانه كرده‌اند، به حال كوران و پیلی كه اندر خانه تاریک بود تشبیه می‌كند و خواننده را اندرز می‌دهد كه از خیالات بیهوده بگریزد و در نهایت گوید:

آن‌چه نص است، جمله آمنّا و آنچه‌ اخبار، نیز سلّمنا.[٥]

کتابنامه

ـ آداب الصلاة (آداب نماز)، سيد روح الله خمينی، مشهد: آستان قدس رضوی، ١٣٦٦ش.

ـ آسيب شناخت حديث، عبدالهادی مسعودی، قم: زائر، دانشكده علوم حدیث، ١٣٧٩ش.

ـ ابواب الهدی، مهدی اصفهانی، به کوشش: سید محمد باقر نجفی یزدی، مشهد، ١٣٦٣ش.

[١]. تمهیدات، ص ١١١.

[٢]. سورۀ نساء، آیۀ ٨٥ .

[٣]. احادیث مثنوی، ص ٢٥.

[٤]. فرهنگ مأثورات عرفانی، حرف ل.

[٥]. همان، حرف ج.