که پرندگان را روزی می‌رساند، شب گرسنه‌اند و روز سیر[١]. پرسیدند و گفتند: پرندگان را می‌بینیم که در طلب روزی از جایی به جای دیگر حرکت می‌کنند و خسته می‌شوند. جنید گفت: خدای پاک فرموده است: ﴿إِنَّا جَعَلْنَا مَا عَلَى الْأَرْضِ زِينَةً لَّهَا؛ ما آنچه بر روی زمین است، زینت برای زمین قرار دادیم﴾[٢]. پریدن پرندگان و حرکت آنها از جایی به جای دیگر، به سبب زینتی است که خدای تعالی در این آیه یاد فرموده است و پریدن پرندگان را زیور زمین قرار داده است.

از جنید تأویل این حدیث: «اِسْتَغْفِرُوا اللهَ، عَزَّ و جَلَّ وَ تُوبُوا اِلیهِ فَانّی اَتُوبُ اِلَیهِ فِی الیَومِ مِأةَ مَرَّةِ»: از خدای توانا و بزرگ آمرزش بخواهید و توبه کنید من در هر روز صد مرتبه توبه می‌کنم،[٣] را پرسیدند، گفت: حال پیامبر اکرمˆ با خدای بزرگ با هر دمی در افزایش بود، هر گاه به افزودۀ حالی از شرف می‌رسید خداوند، افزودن‌تر از دم پیشین بر حال شریف وی می‌افرود، بدین جهت از خدا آمرزش می‌طلبید و توبه می‌کرد.

تأویل حدیث: «اَلدُّنیا مَلْعُونَةٌ وَ مَلْعُونٌش ما فیها اِلّا ذِکْر اللهِ»: دنیا و آنچه در آن است لعنت شده است جز یاد خدا.[٤] را از سهل پرسیدند، گفت: غرض از ذکر خدا در اینجا پرهیز از حرام است، وقتی حرامی پیش آید، باید خدا را یاد کرد چون می‌دانیم که خدای تعالی بر همه چیز آگاه است و یاد او آدمی را از حرام دور می‌سازد.

از واسطی پرسیدند: تأویل این کلام نبوی: «جُبِلَ وَلیُّ الله، عَزَّ و جَلَّ، عَلَی السَّخاءِ وَ حُسْنُ الْخُلقِ»: (ولیّ خدا بزرگ، با سرشت بخشندگی و جوانمردی است) چیست؟ گفت: بخشندگی ولی خدا در این است که جان و دلش را به خدا بخشد و جوانمردی وی در این است که خوی خود را با خواسته و تدبیر خداوند یکسان سازد.

در تأویل این سخن نبی اکرم که در حال مرگ فرمود «وا کرباه» گفته‌اند: به هنگام رحلت آن حضرت،‌ مراتب بلند او را به وی نشان دادند، با دیدن آنها دردِ مرگ برایش آسان شد و فرمود: وای از درد ماندن و خوشا دیدار حق تعالی.

همان گونه که گفته شد، در میان عارفان کسانی هستند که در باب تأویل نظر مخالف ابراز داشته‌اند. این گروه عمده كسانی هستند كه در آثارشان كم و بیش دست به تأویل زده‌اند و در عین حال در مذمت تأویل سخن رانده‌اند، در كتاب شرح تعرف ـ كه تأویلات قرآن و حدیث در آن كم نیست‌ـ در نهی از تأویل چنین آمده است:

چون گفتیم «آمنّا بما قال اللّه علی ما أراد اللّه و امنّا بما قال رسول اللّه علی ما أراد رسول اللّه»، ایمان ما درست شود و پس از این بر ما واجب نیست تا همه را معنی بدانیم از بهر آن‌كه اگر معنی بازجوییم، باشد كه تأویل اعتقاد كنیم كه خدای تعالی

[١]. سورۀ نجم، آیۀ ٩.

[٢]. الوافی، ج ٣، ص ٧١٤.

[٣]. همان، ج ٣، ص ٧١٦.

[٤]. «جایگاه و جلوه های قرآن و حدیث در متون عارفانه فارسی تا قرن ششم هجری»، علی حسین پور.