و به درستی كه امرهای پیغمبرˆ مثل قرآن ناسخی و منسوخی و خاصی و عامی و محكمی و متشابهی دارد، و اتفاق می‌افتاد كه رسول خداˆ سخنی می‌فرمود که دو وجه داشت: كلامی عام و كلامی خاص، مثل قرآن. حق تعالی فرموده: «آنچه آورد شما را پیغمبرˆ اخذ نمایید و آنچه منعتان فرمود از آن دست بدارید» و در آن سخن مشتبه می‌شد بر كسی كه معرفت نداشت كه خدا و رسولˆ چه معنایی را از آن كلام قصد نموده‌اند.

عَنْ أَبِی حَیونٍ مَوْلَی الرِّضَا† قَالَ: مَنْ رَدَّ مُتَشَابِهَ الْقُرْآنِ إِلَی مُحْكَمِهِ هُدِی إِلی‌ صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ، ثُمَّ قَالَ: إِنَّ فِی أَخْبَارِنَا مُتَشَابِهاً كَمُتَشَابِهِ الْقُرْآنِ وَ مُحْكَماً كَمُحْكَمِ الْقُرْآنِ فَرُدُّوا مُتَشَابِهَهَا إِلَی مُحْكَمِهَا وَ لَا تَتَّبِعُوا مُتَشَابِهَهَا دُونَ مُحْكَمِهَا فَتَضِلُّوا؛[١]

ابو حیون غلام حضرت رضا† روایت می‌كند كه حضرت رضا† فرمود: هر كس متشابهات قرآن را به محكمش برگرداند، به طریق مستقیم هدایت شده است. سپس فرمود: در اخبار ما هم مانند قرآن متشابهات و محكمات هست. و شما همواره متشابهات را با محكمات با هم بسنجید و تنها از متشابهات پیروی نكنید كه گمراه خواهید شد.

٣. گسترۀ تأویل

الف. تأویل ادبی

همان گون که ذکر شد، به عقیده برخی یکی از مصادیق تأویل احادیث، بیان معنا و مفهوم واژگان دشوار (غریب الحدیث) و به‌کارگیری فنون و قواعد ادبی و بلاغی و استناد به شیوه‌های زبانی (همچون مجاز، تشببیه، کنایه، استعاره و تمثیل) برای فهم درست احادیث است. استفاده از ادبیات، به مفهوم عام، اعم از لغت، اشتقاق، صرف، نحو، علوم بلاغت و استناد به اشعار شاعران و الگوهای زبانی رایج در کلام عرب به گونه‌ای گسترده در کتاب‌های شرح الحدیثی بویژه الامالی سید مرتضی به چشم می‌خورد.

در اینجا ابتدا به نوع اول تأویل ادبی، یعنی شرح غریب‌الحدیث پرداخته و سپس گونه‌های دیگر را ذکر خواهیم کرد.

سید مرتضی در تفسیر حدیث «من یتّبع المَشْمعة یشمِّع اللّه به» می‌نویسد:

مشمعه همان خنده و شوخی و دست‌انداختن است. گفته می‌شود: شَمِع الرجل یشمع شُموعاً. زن شَموع به زن شوخ و پرخنده گفته می‌شود.[٢]

وی پس از استناد به چند بیت شعر ـ که در آنها یکی از مشتقات شمع به کار رفته است ـ چنین نتیجه می‌گیرد که:

[١]. عیون أخبار الرضا†، ج ‌١، ص ٢٩٠.

[٢]. الغیبة لنعمانی، ص ١٤١.