است که «قرآن تأویل دارد، پاره‌ای از آن واقع شده و پاره‌ای دیگر واقع نشده است ...».[١] بنا بر حدیثی، امام باقر† در بارۀ آیۀ ٢٠ سورۀ سبأ گفتند که تأویل این آیه هنگام قبض روح پیامبرˆ تحقق یافت.[٢] شخصی از امام صادق† مراد از آیۀ ٣٣ سورۀ احزاب (آیۀ تطهیر) را پرسید و امام به او پاسخ دادند: این آیه در بارۀ پنج تن نازل شده، سپس تأویل آن واقع گردیده که امامان بعدی‌اند.[٣] این پاسخ حاکی از آن است که پرسش کننده به امر خارجی، نه معنای لفظ و استنتاجات لفظی، نظر داشته و امام در بیان مقصود خود واژۀ تأویل را به کار بردند.[٤] در بارۀ آیۀ ٦ سورۀ قصص از امام صادق† روایت شده که پیامبر به حضرت علی و دو سبْط خویش نگریست و گریست و آنان را مستضعفانِ پس از خود نامید، آن‌گاه امام صادق† ادامه دادند که این آیه تا روز قیامت در حق ما جاری است.[٥] از حضرت علی† نیز در ذیل همین آیه نقل شده که آن در بارۀ ماست.[٦] در حالی که همین توضیح با عبارت «ما تأویل این آیه‌ایم » از پیامبر اکرم روایت شده است. امام کاظم† نیز در بیان مراد از «اَبْناء» (فرزندان ) و «نساء» (زنان ) در آیۀ ٦١ سورۀ آل عمران (آیۀ مباهله ) از همین واژه استفاده کرد و فرمود که تأویل ﴿أَبْنَاءَنَا﴾، امام حسن و امام حسین† و تأویل ﴿نِسَاءَنَا﴾، حضرت فاطمهƒ و تأویل ﴿أَنْفُسَنَا﴾، حضرت علی† است.[٧]

گذشته از معنای مذکور برای تأویل ـ که کاربرد آن در حدیث بسیار زیاد است ـ ، در چند حدیث، گاه برای شرح معنای مراد در یک آیۀ قرآن، واژۀ تأویل به کار رفته است؛ برای نمونه از حضرت علی در توضیح این سخن حضرت ابراهیم ـ که «اِنّی ذاهبٌ اِلی ربّی» ـ روایت شده است که مراد از رفتن به سوی خدا بندگی کردن و تقرب جستن به اوست؛ امام این بیان را از مقولۀ تأویل قلمداد کرده‌اند.[٨]

همچنین است بیانی دیگر از آن حضرت در توضیح آیۀ﴿إِنَّا لِلّهِ وإِنّا إِلَيهِ رَاجِعُونَ٦٤٨٣٠; که تأویل آیه قلمداد شده است.[٩] این معنای تأویل برای غیر قرآن نیز به کار رفته است؛ مثلاً در روایتی از امام باقر† نام‌های پیامبر اسلام در هریک از صحف ابراهیم و تورات و انجیل و قرآن ذکر و معنای هر نام با عنوان «تأویل » بیان شده است.[١٠]

[١]. حقایق التأویل، ص ٨ .

[٢]. ر.ک : کتاب‌های یادشده، ذیل «أول».

[٣]. بصائرذوی التمییز فی لطائف الکتاب العزیز.

[٤]. ر.ک : تهذیب اللغة.

[٥]. النهایة، ج١، ص٨٠ .

[٦]. برای فهرستی از آن ر.ک : المعجم المفهرس لالفاظ احادیث بحارالأنوار، ج ٣، ص ٢٠١٣ ـ ٢٠١٤، ٢٠٤٩ ـ ٢٠٥٥، ذیل «أول».

[٧]. الکافی، ج ٨، ص ٢٠١، و به نقل از او: بحار الأنوار، ج ٥٢، ص ٣٧٨؛ نیز ر.ک : سنن الترمذی، ج ٤، ص ٣٢٧، به نقل از پیامبر اکرم.

[٨]. بحار الأنوار، ج ٢٥، ص ٢٥٥، به نقل از علل الشرایع.

[٩]. بحار الأنوار، ج ٥٣، ص ١٤٣.

[١٠]. بحار الأنوار، ج ٢٣، ص ١٩٧ و نیز ج ٨٩، ص ٩٧، به نقل از بصائر الدرجات.