مجمع البیان ﴿لَقیتُمُ الَّذینَ کفَرُوا٦٤٨٣٠; در آیه را به معنای ملاقات با ساکنان دار الحرب می‌داند.[١] که صراحتاً بر ملاقات در زمان برپایی نبرد اشاره دارد. همچنان که پاره‌ای دیگر از مفسّران تأکید می‌کنند:

این حکم مربوط به میدان نبرد است زیرا «لقیتم» از ماده «لقاء» در این گونه موارد به معنى «جنگ» است، قرائن متعددى در خود این آیه مانند مساله «اسارت اسیران» و واژه «حرب» (جنگ) و «شهادت در راه خدا» که در ذیل آیه آمده است گواه بر این معناست.[٢]

به این ترتیب، نمی‌توان آیه را دالّ بر وجوب جهاد ابتدایی و آغاز نبرد با کافران دانست، در هر جا که ملاقاتی صورت بگیرد، بلکه «قید در مقام محاربه نیز مراد باشد به قرینه مقام، یعنى هر گاه کارزار کنید با کافران، یا ببینید کافران را در مقام محاربه، یا برسید به کافران در مقام محاربه».[٣]

نتیجه

همۀ ادلّه‌ای که صاحب جواهر برای اثبات وجوب جهاد ابتدایی ارائه داده است قابل مناقشه بوده، و نه تنها بر لزوم آغاز نبرد و درگیری با بیگانگان دلالت نمی‌نماید، بلکه استفاده جواز آن نیز با مشکل جدّی مواجه است. و چنانچه این حقیقت را نیز بیافزائیم که در هر جنگ و نبرد مسلّحانه به ناچار تعدادی از طرفین درگیری کشته خواهند شد و خون‌هایی به زمین خواهد ریخت، از این رو، باید برای این خونریزی‌ها دلیل مجوّزی در دست باشد، حکم به حرمت جهاد ابتدایی وجهی موجّه پیدا خواهد نمود.

این استفاده و استنباط، دایر‌مدار شرایط ویژه زمانی و مکانی نیست، بلکه در هر شرایطی باید دلیلی قابل استناد برای حکم به وجوب یا جواز جهاد ابتدایی در دست باشد، که مشاهده کردیم چنین دلیلی در کتاب جواهر الکلام ـ که به حقّ دائرة المعارف فقه جعفری نام گرفته است ـ به چشم نمی‌خورد.

از حقّ نباید گذشت که صاحب جواهر در مقام ارائه تمامی دلایل قرآنی و روایی وجوب جهاد ابتدایی برنیامده است؛ چرا که آن را ضرورتی از احکام دینی دانسته که هیچ اختلافی در وجوب کفایی آن میان فقهای شیعه و سنّی وجود ندارد[٤]، بنا بر این، ذکر آیات قرآنی در کلام صاحب جواهر ـ که در این مقاله مورد بررسی قرار گرفت ـ شاید تنها از باب نمونه بوده باشد. لکن به جرأت می‌توان ادّعا کرد گزینش این نمونه‌ها آگاهانه بوده است، و لذا سایر آیات قابل استدلال نیز دلالتی بیشتر از اینها نخواهند داشت.

عدم تحقّق جهاد ابتدایی در طول دوران حاکمیت رسول الله در مدینه، مهم‌ترین دلیلی است که بر آن می‌توان اتکا نموده و حکم به عدم وجوب این نوع از جهاد داد؛ زیرا به یقین، رسول اکرمˆ هیچ واجب از

[١]. سورۀ محمد، آیۀ ٤.

[٢]. مجمع البیان، ج ٩، ص ١٤٧.

[٣]. تفسیر نمونه، ج ٢١، ص ٣٩٧.

[٤]. آیات الاحکام، ج ٢، ص ٤٦.