اگر گفته شود که در این آیات، تنها مشرکانی که به عهد خود پای‌بند بوده‌اند، استثنا شده و در امان دانسته شده‌اند. بنا بر این، دسته سوم از آنان، یعنی مشرکینی که پیمانی با مسلمانان نداشته‌اند تا به آن وفادار بمانند، همچنان تحت اطلاق اوامر چهارگانه فوق باقی می‌مانند، و حمله و جهاد ابتدایی نسبت به این دسته واجباست.

پاسخ آن است که آیه محلّ استدلال، در مقام بیان تکلیف نسبت به این دسته سوم نیست. و به تصریح علمای اصول فقه، در چنین مواردی مقدّمات حکمت تمام نبوده و اطلاق‌گیری صحیح نخواهد بود[١].

﴿ قاتِلُوا الَّذینَ لا یؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ لا بِالْیوْمِ الْآخِرِ وَ لا یحَرِّمُونَ ما حَرَّمَ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ لا یدینُونَ دینَ الْحَقِّ مِنَ الَّذینَ أُوتُوا الْکتابَ حَتَّى یعْطُوا الْجِزْیةَ عَنْ یدٍ وَ هُمْ صاغِرُون٦٤٨٣٠;؛[٢]

با کسانى از اهل کتاب که به خدا و روز بازپسین ایمان نمى‌آورند، و آنچه را خدا و فرستاده‌اش حرام گردانیده‌اند حرام نمى‌دارند و متدین به دین حق نمى‌گردند، کارزار کنید، تا با [کمالِ‌] خوارى به دست خود جزیه دهند.

دلالت یا عدم دلالت این آیات بر وجوب جهاد ابتدایی در پرتو شأن و سبب نزول آن دانسته می‌شود. صاحب تفسیر مجمع البیان می‌گوید:

این آیه در وقتى نازل شد که رسول خداˆ دستور جنگ با رومیان را صادر فرمود و به دنبال آن به جنگ تبوک رفتند. و برخى گفته‌اند اختصاص بدان جنگ ندارد و به نحو عموم نازل شده است.[٣]

نکاتی که در بارۀ این آیه می‌توان گفت آن که: اوّلاً طبرسی قول به تعمیم مفاد آیه را با تعبیر «قیل» بیان می‌کند که نمایان‌گر عدم اعتقاد تفسیری خود او است؛ ثانیاً با مراجعه به تاریخ زندگانی رسول الله و تأمّل در این که غزوه تبوک نام نبردی است که «رسول خدا با گروه بسیارى به خونخواهى جعفر بن ابى طالب تا تبوک شام رهسپار شد»[٤] به جرأت می‌توان ادّعا کرد که این آیه نیز بر جهاد ابتدایی، یعنی نبردی بی‌سابقه و بدون پیش دستی دشمنان، دلالت آشکاری ندارد. علاوه بر آن که امر به قتال در این آیه مطلق بوده و اختصاص به آغاز نبرد از سوی مسلمانان ندارد.

﴿یا أَیهَا النَّبِی جاهِدِ الْکفَّارَ وَ الْمُنافِقینَ وَ اغْلُظْ عَلَیهِمْ وَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصیر٦٤٨٣٠;؛[٥]

اى پیامبر، با کافران و منافقان جهاد کن و بر آنان سخت بگیر، و جایگاهشان دوزخ است، و چه بد سرانجامى است.

علامه طباطبایی با تکیه بر این نکته ادبی که «جهاد» و«مجاهدت» به معناى نهایت سعى و کوشش در مقاومت است، تا آنجا که گاه ممکن است منتهى به کارزار شود. لکن استعمال آن در قرآن کریم

[١]. مجمع البیان، ج ٥، ص ١٤.

[٢]. سورۀ توبه، آیۀ ٢٩.

[٣]. سورۀ توبه، آیۀ ٢٩.

[٤]. مجمع البیان، ج ٥، ص ٣٤.

[٥]. سورۀ توبه، آیۀ ٧٣، تکرار آیه در سورۀ تحریم، آیۀ ٩.