بعد از آنکه حضرت به خلافت برگزیده شدند، جریانات سیاسی کشور اسلامی، آرایش خاصی را به خود می‌گیرد و به تبع آن، مشکلات سیاسی و اجتماعی مسلمانان، وارد مرحله جدیدی می‌شود. یکی از آن جریاناتی که تا حد زیادی، باعث بروز مشکلاتی ـ آن هم در اوایل حکومت حضرت ـ در سطح جامعه اسلامی‌گردید، واقعه جنگ جمل است، که در سال ٣٦ هجری در شهر بصره به وقوع پیوست. امّا از آن جا که خود حضرت نیز در سرکوب این فتنه حضور داشتند و لذا چند هفته‌ای هم، در همان شهر اقامت می‌کنند و در یکی از خطبه‌های جمعه از این اقدام اهالی بصره، به شدت انتقاد می‌نمایند. این خطبه، با این که به صورت ناقص نقل گردیده، ولی نشان از موضع محکم و انتقادی حضرت، در مقابل جریان فتنه دارد. گرچه در مورد زمان صدور این خطبه، اندک اختلافی است،[٢] و لکن قدر مسلّم، حادثه جمل باعث گردیده تا این خطبه، به همین شکل صادر گردد. انتقادی که در این خطبه روی داده، بیشتر متوجه خود اهالی بصره گردیده است و با توجه به ناقص بودن خطبه، معلوم نیست که غیر از این اهالی، آیا کسان دیگر نیز مورد انتقاد واقع شده‌اند یا نه؟

مورد دوم[٣]

دیگر موردی که می‌تواند مورد بحث این مقوله به حساب آید، جریان سؤال نمودن مردی از اجابت نشدن دعاهاست. در این خطبه، عدم اجابت دعاها مورد سؤال واقع شده و حضرت نیز موانع اجابت دعاها را بر شمرده‌اند، و بدین ترتیب، آهنگ سخنان حضرت، در این خطبه به طور محسوسی تغییر یافته است. اختلاف موضوع بخش نخست این خطبه با بخش دوم، آن چنان محسوس است که هر خواننده‌ای با اندک تأملی می‌تواند به این اختلاف فاحش موضوعی پی‌ببرد، و این سؤال در ذهنش تداعی کند که، چه عاملی باعث شده تا سیر سخنان حضرت به طور چشم‌گیری، تغییر یابد؟

مورد سوم (مصادف شدن روز غدیر با روز جمعه)[٤]

بی‌شک یکی از مهمترین مناسبتهایی که در طول امامت امام علی† اتفاق افتاده و باعث گردیده تا حضرت خطبه مفصلّی با محوریت آن ایراد نمایند، مصادف شدن روز عید غدیر با روز جمعه است.راجع به تاریخ دقیق ایراد این خطبه، مدارکی یافت نگردید ولی به احتمال قوی در شهر مدینه و در اوایل خلافت امام† ایراد گردیده است. مصادف شدن دو عید اسلامی در یک روز باعث شده تا این خطبه به یکی از خطبه‌های ماندگار حضرت تبدیل گردد، آن چنانی که بعضی نویسندگان، این خطبه را اشتباهاً خطبه غدیر

[١].ترجمه نهج البلاغة، خطبه١٣.

[٢].تهذیب الأحکام، ج ١ ، ص ٤٣٢؛ وسائل الشیعة، ج٥ ، ص ٣٩.

[٣].نهج‌السعادة فی ‌مستدرک نهج‌البلاغة، ج ٣ ، ص ٢٢٨.

[٤].مصباح المتهجد، ص ٧٥٢.