مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٧٤ - استیذان

غمض به معنای برهم گذاردن پلکهاست. میگویند غمض عین کن. کنایه است از اینکه صرف نظر کن.

چنانکه ملاحظه میکنید این لغت با کلمه «عین» همراه میشود نه با کلمه «بصر».

ولی در مورد کلمه «غضّ» میگویند «غضّ بصر» و یا «غضّ نظر» و یا «غضّ طرف». غضّ به معنای کاهش دادن است و غضّ بصر یعنی کاهش دادن نگاه. در قرآن کریم سوره لقمان آیه ١٩ از زبان لقمان به فرزندش میگوید: «وَ اغْضُضْ مِنْ صَوْتِک» یعنی صدای خودت را کاهش بده، ملایم کن، فریاد نکن. در آیه ٣ از سوره حجرات میفرماید:«انَّ الَّذینَ یغُضّونَ اصْواتَهُمْ عِنْدَ رَسولِ اللَّهِ اولئِک الَّذینَ امْتَحَنَ اللَّهُ قُلوبَهُمْ لِلتَّقْوی» یعنی آنان که صدای خود را (هنگام سخن گفتن) در حضور رسول خدا ملایم میکنند، یعنی فریاد برنمی آورند، آنان کسانی هستند که خداوند دلهایشان را برای تقوا آزمایش کرده است.

در حدیث معروف هندبن ابی هاله که اوصاف و شمائل رسول اکرم را توصیف کرده چنین آمده است: «وَ اذا فَرِحَ غَضَّ طَرْفَهُ» [١] یعنی وقتی که خوشحال میشد چشمها را به حالت نیم خفته درمیآورد. بدیهی است که مقصود این نیست که چشمها را روی هم میگذاشت و یا به طرف مقابل نگاه نمیکرد.

مرحوم مجلسی در بحار این جمله را اینطور تفسیر میکند: «ای کسَرَهُ وَ اطْرَقَ وَ لَمْ یفْتَحْ عَینَهُ. وَ انَّما یفْعَلُ ذلِک لِیکونَ ابْعَدَ مِنَ الْاشَرِ وَ الْمَرَحِ.» یعنی پلک چشم را میشکست و سر را به پایین میانداخت و چشمها را نمیگشود. چنین میکرد تا از حالت شادی زدگی دور باشد. معمولًا افرادی که مغلوب احساسات خود هستند هنگامی که شادی به آنها رو میآورد بیاختیار چشمها را گشاد میکنند و قهقهه سر میدهند و به هیجان میآیند، برخلاف افراد سنگین و باوقار.

علی علیه السلام در توصیه معروفش به فرزند خود محمدبن الحنفیة هنگامی که در جنگ جمل پرچم را به او داد فرمود: «کوهها اگر از جا کنده شوند تو سر جای خود باش، دندانها را روی هم فشار بده (تا خشم و غضبت تحریک شود)، سر خود را به خداوند عاریه بده و پاها را در زمین میخکوب کن.» آنگاه در آخر اضافه فرمود: «ارْمِ