مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٠٠ - مقتضیات زمان

سکون و مبارزه با تحرک و تحول است، و به عبارت دیگر خاصیت مذهب را ثبات و یکنواختی و حفظ شکلها و صورتهای موجود میدانستهاند.

نهرو نخست وزیر فقید هند عقاید ضد مذهبی داشته است و به هیچ دین و مذهبی معتقد نبوده است. از گفتههای وی چنین برمیآید که چیزی که وی را از مذهب متنفر کرده است جنبه «دگم» و یکنواختی مذهب است.

نهرو در اواخر عمر در وجود خودش و در جهان یک خلأ احساس میکند و معتقد میشود این خلأ را جز نیروی معنوی نمیتواند پر کند. در عین حال از نزدیک شدن به مذهب به خاطر همان حالت جمود و یکنواختی که فکر میکند در هر مذهبی هست وحشت میکند.

یک روزنامه نگار هندی به نام کارانجیا در اواخر عمر نهرو با وی مصاحبهای به عمل آورده است (به فارسی چاپ شده است) و ظاهراً آخرین اظهار نظری است که نهرو در باره مسائل کلی جهانی کرده است.

کارانجیا آنجا که راجع به گاندی با وی مذاکره میکند میگوید: بعضی از روشنفکران و عناصر مترقی عقیده دارند که گاندی جی با راه حلهای احساساتی و روشهای معنوی و روحانی خود اعتقادات ابتدایی شما را به سوسیالیسم علمی متزلزل و ضعیف ساخت.

نهرو ضمن جوابی که میدهد میگوید: استفاده از روشهای معنوی و روحانی نیز لازم و خوب است. من همیشه در این مورد با گاندی جی هم عقیده بودم و چه بسا که امروز استفاده از این وسایل را لازمتر میشمارم، زیرا امروز در برابر خلأ معنوی تمدن جدیدی که رواج میپذیرد بیش از دیروز باید پاسخهای معنوی و روحانی بیابیم.

کارانجیا سپس راجع به مارکسیسم از وی سؤالاتی میکند و نهرو برخی نارساییهای مارکسیسم را گوشزد میکند و دوباره همان راه حلهای روحی را طرح میکند. در این وقت کارانجیا به وی میگوید:

آقای نهرو! آیا اظهارات شما که اکنون از مفاهیم راه حلهای اخلاقی و روحی سخن میگویید، میان جناب عالی با جواهر لعل دیروز (یعنی خود نهرو در زمان جوانی) تفاوتی به وجود نمیآورد؟ آنچه شما میگویید این تصور را ایجاد میکند که آقای نهرو در شامگاه عمرش در جستجوی خداوند برآمده است.

نهرو میگوید: آری، من تغییر یافتهام. تأکید من بر روی موازین و راه حلهای