فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا ،تبديل و تغيير متقارب المعنى باشند،و از ميان ايشان فرق است.تبديل،جعل الشّىء مكان غيره باشد،و تغيير بگردانيدن شكل و هيئت [٣]او باشد. اَلَّذِينَ ظَلَمُوا ،گفتند:مراد به اين ظلم كفر است،يعنى كافران آن را كه ايشان را فرمودند بدل كفر كردند.قولا و فعلا ايشان را گفتند:از اين درهاى تنگ در شوى تا پشت خم كنى به تواضع،ايشان بدل كردند بعضى به درهاى فراخ رفتند و راه بگردانيدند،و بعضى به درهاى تنگ شدند پشت باز كردند و به پشت در شدند،و به جاى آن‌كه ايشان را گفتند،بگويى:حطّة،تا شما را كفّارت گناه بود،گفتند:

حنطة في شعير بر طريق استهزاء.

قولى دگر آن است كه،گفتند به لغت خود:هطا سمقاثا [٤]،يعنون حنطة حمراء،به لغت ايشان گندم صرح [٥]بود.

فَأَنْزَلْنٰا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا ،فروفرستاديم بر آنان كه ظلم كردند عذابى از آسمان.

گفتند:طاعون بود،و اين قول ابن زيد [٦]است.

عبد اللّه عبّاس و قتاده گفتند:نوعى عذاب بود،تا به يك روايت بيست و چهار هزار مرد [٧]،و به يك روايت هفتاد هزار مرد به يك ساعت هلاك شدند.و قوله: مِنَ السَّمٰاءِ ،قولى آن است كه آن عذاب از آسمان آمد.

بهرى دگر گفتند:مراد آن است كه من قضاء اللّه،و به سماء،كنايت كرد از آن،و گفتند:من قبل اللّه،و اين كنايت كرد از او،و گفته‌اند:مراد اخبار از رفعت و علو است،و حمل او بر حقيقت كردن اولى‌تر باشد،اعنى آسمان.

بِمٰا كٰانُوا يَفْسُقُونَ ،به آن فسق كه كردند.و اصل فسق،خروج باشد از چيزى، و فاسق را براى آن گويند[٩٠-پ]كه از فرمان خداى تعالى خارج باشد.و گفتند:

[١] .سورۀ بقره(٢)آيۀ ١٠.

[٢] .دب،آج،لب،فق،مب،مر:تقدير چنين است كه.

[٣] .اساس و همۀ نسخه بدلها:هيئت.

[٤] .دب،آج،لب،فق،مر:سمقايا.

[٥] .همۀ نسخه بدلها:سرخ.

[٦] .مج،وز:ابن دريد.

[٧] .دب:مردند.