امّا،حقيقت«حيا»،امتناع باشد از فعلى براى خوف وضع قدر را يا ملامت غيرى او را،و حقيقت آن بر خداى تعالى روا نيست،براى آن‌كه اين معنى كه گفته شد،بر خداى روا نيست.

و در معنى«يستحيي»،خلاف كردند.بعضى گفتند:لا يمتنع،امتناع نكند [١]و بازنايستد.و بعضى دگر گفتند:لا يترك،رها نكند.و بعضى دگر گفتند:لا يخشى، نترسد.و گفتند:ترس،به معنى حيا آمده است في قوله: وَ تَخْشَى النّٰاسَ وَ اللّٰهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشٰاهُ... [٢]،يعنى از مردم شرم مى‌دارى[٤٦-ر]چون ترس به معنى حياست، شايد كه حيا به معنى ترس باشد اين جا.و«استحيا»و«انقباض»و«انجزال»و «ارتداع»و«انقماع»،متقارب المعنى باشد.

رمّانى گفت:معنى آيت آن است كه مثل زدن به محقّرات اشيا از آن باب نيست كه از او شرم بايد داشتن،اگر حقيقت شرم بر او روا بودى هم [٣]شرم نداشتى.و ضدّ حيا،«قحة» [٤]باشد،و وقح،ضدّ حيا باشد.پس خداى تعالى گفت:من رها نكنم ضرب مثل با آنچه [٥]باشد،چون دانم كه صلاحى [٦]به آن متعلّق است،تا [٧]كسى را لطف خواهد بودن،براى آن‌كه حكمت در اين باب مختلف نشود به صغير و كبير و دقيق و جليل.

امّا ضرب مثل را معنى وصف و بيان باشد از طريق تشبيه حالى به حالى،چنان كه گفت: ضَرَبَ لَكُمْ مَثَلاً مِنْ أَنْفُسِكُمْ... [٨]،اى وصف لكم.و گفته‌اند:ضرب العدد فى العدد،از اين باب باشد.و«ضرب»نوع باشد،يقال:ضرب من الضّروب، يعنى نوع من الانواع و«مثل»و«مثل»يكى باشد،چون:شبه و شبه،قال كعب بن زهير:

كانت مواعيد عرقوب لها مثلا و ما مواعيده الّا الأباطيل

[١] .همۀ نسخه بدلها،بجز مب،ها+از او.

[٢] .سورۀ احزاب(٣٣)آيۀ ٣٧.

[٣] .مج،وز:غير.

[٤] .آج،لب،فق،وز،مب،مر:وقحة.

[٥] .آج،لب،فق،مب،مر+با هم.

[٦] .همۀ نسخه بدلها،بجز دب،ها:صلاح.

[٧] .دب،آج،لب،فق،وز،مب،مر:تا.

[٨] .سورۀ روم(٣٠)آيۀ ٢٨.