قوله تعالى: غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَ لاَ الضّٰالِّينَ ،«غير»در اين جا صفت است.و«غير»هم صفت باشد و هم استثناء،و اين جا صفت«الّذين»است و شايد تا به تكرير عامل باشد،تقدير چنين باشد:صراط غير المغضوب.و«الّذين»،اگرچه معرفت [١]است و«غير»نكره است،براى آن‌كه نه معرفتى [٢]است مستقلّ بنفسه فى التّعريف و محتاج است به صفت،چنان كه اسم نكره [٣]به صفت بعضى تعريف و تخصيص در او شود.پس پندارى كه صله و موصول را به مثابۀ صفت و موصوف كردند،از اين جا روا مى‌دارند:لا أجلس الّا الى العالم غير الجاهل،و:مررت بالّذي قام غير الّذي قعد،و روا نمى‌دارند:مررت بزيد غير الظّريف.

و در شاذّ به نصب«غير»خوانده‌اند.و خليل احمد از حمزه روايت كند:

«غير»،به نصب،و در وجهش دو قول گفته‌اند:يكى حال و يكى استثناء.

و وجهى ديگر روا بود كه صفت ضمير [٤]مجرور باشد در«عليهم»،كه اگرچه ضمير مجرور است،در محلّ نصب است بوقوع الفعل عليه [٥]و هو النّعمة.و آن‌كه استثناء گويد،لا بدّ منقطع تواند گفت [٦]،براى آن‌كه«مغضوب عليهم»،نه از جنس منعم عليهم باشد،چنان كه گويند:ما بالدّار أحد الّا حمارا،و كما قال:

و ما بالرّبع من [٧] أحد إلاّ أوارىّ
و اين در جاى خود به شرح بيايد-ان‌شاءاللّه تعالى.

و معنى«غضب»ارادت مضرّت و عقاب باشد به غيرى از خداى تعالى.و در لغت،ضدّ«رضا»بود،و رضا ارادت خير و ثواب بود،و هر دو از باب ارادت بود.

و قول آن‌كس كه گفت:«غضب»تغيّر حال غضبان باشد درست نيست،براى آن‌كه خداى تعالى غضب به خود حوالت كرد،في قوله تعالى: وَ غَضِبَ اللّٰهُ عَلَيْهِمْ [٨]...،

[١] .آج،لب،فق:معرفه.

[٢] .مب،مر:معرفه.

[٣] .مج،دب،آج،لب،فق،وز+كه.

[٤] .مر+غير.

[٥] .همۀ نسخه بدلها:عليهم.

[٦] .همۀ نسخه بدلها:گفتن.

[٧] .اساس:ما بالدّار،به قياس با نسخه مج و اتّفاق ديگر نسخه بدلها،تصحيح شد،اصل شعر در تبيان(٤٤/١) چنين است: وقفت فيها اصيلا لا اسائلها اعيت جوابا و ما بالرّبع من احد الا اوارىّ لأيا ما ابيّنها و النّؤى كالحوض بالمظلومة الجلد

[٨] .سورۀ فتح(٤٨)آيۀ ٦.