فَتٰابَ عَلَيْهِ ،بدان كه«توبه»در لغت رجوع باشد،يقال:تاب و ثاب و آب و اناب،و آل و آض اذا رجع.چون بنده توبه كند،گويند:تاب الى اللّه.چون رحمت خداى قبول كند،گويند:تاب اللّه عليه،يعنى با سر او آرد [١]و بنده را تايب گويند و خداى را تعالى توّاب گويند،و ببناء [٢]مبالغه براى آن‌كه رحمت خداى بيش از توبۀ تايبان باشد.

و در شرع،توبه پشيمانى باشد بر گناه گذشته و عزم بر آنكه با سر مانند آن نشود براى قبحش را يا براى وجه قبحش را،على خلاف فيه،اين توبه آن است كه اجماع امّت است بر اسقاط عقاب عند اين.

و قبول توبه به دو معنى باشد:از خداى تعالى،يكى به ضمان ثواب و ديگر به اسقاط عقاب و توبۀ پيغامبران و امامان با خداى تعالى بر سبيل انقطاع و خضوع و فزع باشد با خداى تعالى.و معنى قبول خداى تعالى توبۀ ايشان را ضمان خداى بود ثواب آن طاعت را،و مراد به قوله: فَتٰابَ عَلَيْهِ در آيت اين است،چه عقاب در حقّ پيغامبران-عليهم السّلام-ثابت نشود تا به اسقاط حاجت باشد.

و به نزديك ما،توبه اسقاط عقاب نكند،بل خداى تعالى اسقاط كند عقاب را عند توبه،به تفضّل.و نزديك معتزله،بر خداى واجب بود قبول توبه به معنى اسقاط عذاب [٣]،و توبه از ترك [٤]باشد[٦٥-پ]،و فعل قبيح،و نيز از ترك مندوب صحيح بود.بمعنى الرّجوع الى فعله،و توبۀ انبيا-عليهم السّلام-بر اين وجه باشد.و توبه از غصب با اقامت بر منع مغصوب درست باشد،و توبه از قتل عمد،بى‌تسليم نفس به اولياى مقتول درست باشد،و توبه از قتلى كه موجب قود بود بى‌قود درست باشد [٥]به نزديك بعضى اصحاب ما.و اين جمله مسائل مبنى است بر آنكه،توبه از بعضى معاصى با اصرار بر بعضى درست باشد،و [٦]مذهب ابو هاشم درست نيايد.و مذهب مرتضى-رحمة اللّه عليه-همچنين است،و مذهب ابو على درست آيد،براى آن‌كه بر

[١] .مج،دب،آج،لب،فق،وز،مر:با سر آورد.

[٢] .دب:بنا بر،آج،لب،فق:بناى.

[٣] .همۀ نسخه بدلها:عقاب.

[٤] [٦] .مج+واجب.

[٥] .همۀ نسخه بدلها،بجز مج:نباشد.