كه معصيت بسيار كرده باشد و تفصيل آن با ديد آرد [١]،بر او واجب نباشد از هريكى توبه‌اى كردن،بل او را يك توبه كفايت باشد از همه.و هرچه خداى تعالى كاره بود آن را و رضا نداد به كردن آن.

و توبه از معصيت به معصيت درست نباشد،چنان كه از الحاد به عبادت اصنام.و توبه از بنده درست آيد ما دام تا به حدّ الجاء نرسد،و از علامات مرگ يا اشراط [٢]قيامت چيزى نبيند.و رسول-عليه السّلام-گفت:

انّ اللّه يقبل توبة عبده ما لم يغرغر ،خداى تعالى توبۀ بنده بپذيرد [٣]ما دام تا جانش به حلق نرسيده باشد.

و اتّفاق است كه آدم و حوّا هر دو توبه كردند،و قرآن به اين ناطق است في قوله: قٰالاٰ رَبَّنٰا ظَلَمْنٰا أَنْفُسَنٰا [٤]-الآية.

و خداى تعالى گفت: فَتٰابَ عَلَيْهِ ،و لم يقل عليهما،اكتفاء بالواحد عن الاثنين،چنان كه: وَ إِذٰا رَأَوْا تِجٰارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيْهٰا [٥]... ،و قوله: وَ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ... [٦]،و قوله: وَ الَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لاٰ يُنْفِقُونَهٰا فِي سَبِيلِ اللّٰهِ [٧]... ،و نگفت:«اليهما»و«يرضونهما»و«ينفقونهما»،و شاعر گفت:

رماني بأمر كنت منه و والدي بريّا و من جول الطّوىّ رماني
و نگفت:بريّان.

إِنَّهُ هُوَ التَّوّٰابُ الرَّحِيمُ ،توّاب كثير قبول التّوبه باشد،و براى آن«رحيم»ضمّ كرد با اين لفظ تا منبئ باشد ازآن‌كه خداى تعالى به قبول توبه متفضّل است.

قوله: قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْهٰا جَمِيعاً .سؤال كردند كه:چرا اين لفظ تكرار كرد؟يك جواب آن است كه تأكيد را،چنان كه:اذهب،اذهب،چنان كه شاعر گفت:

كم نعمة عندي لكم كم‌كم و كم
و جواب ديگر آن است كه:به هبوط اوّل نزول خواست از بهشت به آسمان دنيا،و به دوّم نزول خواست از آسمان دنيا به زمين.امر است به هبوط آدم را و حوّا را

[١] .مج،دب،آج،لب،وز،فق،مب:ياد ندارد.

[٢] .همۀ نسخه بدلها،بجز مج:يا شرايط.

[٣] .همۀ نسخه بدلها:بپذيرفت.

[٤] .سورۀ اعراف(٧)آيۀ ٢٣.

[٥] .سورۀ جمعه(٦٢)آيۀ ١١.

[٦] .سورۀ توبه(٩)آيۀ ٦٢.

[٧] .سورۀ توبه(٩)آيۀ ٣٤.