الدّين،اين را براى آن روز دين مى‌خواند [١]كه روزى است كه در او هيچ به كار نيايد و سود ندارد مگر دين،پس روز دين از اين وجه است،و بر اين قول،«دين»اسلام باشد.و اين قول در معنى آن آيت بود كه خداى تعالى مى‌گويد: يَوْمَ لاٰ يَنْفَعُ مٰالٌ وَ لاٰ بَنُونَ، إِلاّٰ مَنْ أَتَى اللّٰهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ [٢]،و نيز مى‌گويد: وَ مٰا أَمْوٰالُكُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُكُمْ بِالَّتِي تُقَرِّبُكُمْ عِنْدَنٰا زُلْفىٰ إِلاّٰ مَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً [٣].

اگر گويند،چگونه گفت:ملك [٤]يوم الدّين،و«يوم»عبارت است از طلوع شمس،و در آن روز شمس نباشد؟الجواب [٥]گوييم:عبارت مى‌كند به«يوم»،از اوقاتى كه در او [٦]تاريكى نباشد،چنان كه در روز،[پس] [٧]بر سبيل تشبيه آن را يوم مى‌خواند،و جواب همين باشد في يوم القيامة،و يوم التّلاق،و يوم التّغابن.و هركجا در قرآن كه خداى تعالى ذكر يوم مى‌كند،مراد قيامت است.

قوله تعالى: إِيّٰاكَ نَعْبُدُ وَ إِيّٰاكَ نَسْتَعِينُ ،«إيّاك»و«إيّا»ضمير منصوب منفصل باشد،و«كاف»خطاب راست،و او را محلّى نبود از اعراب نزديك بصريان چون«كاف»ذاك و ذلك،و نزديك كوفيان در محلّ جر بود به اضافت«إيّا»با او.

پس به نزديك ايشان دو اسم ضمير است مضاف [٨]يكى از او منفصل و يكى متّصل و لكن اضافت او جز با ضمير نكنند،با اسماء ظاهره نكنند،لا يقال:إيّا زيد!جز كه از خليل حكايت كردند كه او گفت:در لغت بعضى عرب هست كه:اذا بلغ الرّجل السّتين فإيّاه و إيّا الشّواب.و در اين باب قول بصريان معتمد است.

و در اصل«إيّا»،دو قول گفتند:ابو زيد گفت:اصل او«اى يا»بوده است، «اى»تنبيه را و«يا»ندا را.پس حمزه را مكسور كردند و«يا»را در«يا»ادغام كردند،«إيّا»گشت.

[١] .آج،لب،فق،مب:دين خواندند.

[٢] .سورۀ شعرا(٢٦)آيۀ ٨٨ و ٨٩.

[٣] .سورۀ سبأ(٣٤)آيۀ ٣٧.

[٤] .اساس:به صورت«مالك»هم خوانده مى‌شود.

[٥] .همۀ نسخه بدلها:جواب.

[٦] .مج،دب،وز:در آن اوقات،آج،لب،فق،مب،مر:در آن روز اوقات.

[٧] .اساس:ندارد،از مج افزوده شد.

[٨] .همۀ نسخه بدلها+يكى با يكى.