روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ٢٨٢ - ترجمه

عام را كه شامل بود جمله متناول خود را مستغرق گويند،و اغرورقت عينه آن باشد كه چشمش پر از آب شود. وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُونَ ،«واو»،حال راست،يعنى ما اين غرق فرعون و قومش به چشم شما كرديم در حالى كه در او مى‌نگريدى.

و«نظر»به معانى مختلف آمده است،به معنى تقليب حدقه درست [١]به جانب مرئى [٢]طلب رؤيت او،و اين طريق رؤيت باشد و سبب او.و آن‌كس كه گمان برد كه«نظر»به معنى رؤيت باشد،خطايش از اين جا افتاد،و نظر به معنى فكر باشد في قوله: أَ وَ لَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ [٣]... ،و: أَ فَلاٰ يَنْظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْ [٤]. قُلِ انْظُرُوا مٰا ذٰا فِي السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ [٥]... ، فَانْظُرْ إِلىٰ آثٰارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ [٦]... ،الى غير ذلك من الآيات.و اين قسمت در قرآن نظاير بسيار دارد.

و«نظر»،به معنى رحمت باشد،في قوله: وَ لاٰ يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيٰامَةِ [٧]... ،اى لا يرحمهم.و گفته‌اند:اين از قسمت اولى است براى آن‌كه ينظر في حاله اوّلا فيعرف حاله فيرحمه فى الشّاهد [٨]،در شاهد از ما يكى در حال ديگرى نگرد حالش مختلّ بيند،بر او رحمتش آيد.و در حقّ خداى تعالى بر مجاز بود چيز [٩]را به نام آنچه طريق اوست بازخوانده باشد.

دگر،به معنى مقابله بود في قولهم:جبلان يتناظران،اى يتقابلان،دو كوه به هم نگرانند،يعنى برابر يكديگرند.و گفتند اين نيز هم از قسمت اوّل است كه نظر به چشم باشد،و تحقيق معنى آن بود كه:وقعا موقعا لو كان لهما آلة النّظر لتناظرا،چنان افتاده‌اند كه اگر آلت نظر داشتندى به يكديگر ناظر بودندى،چنان كه گويد [١٠]الجبلان يتناوحان اذا تقابلا [١١]،معنى هم اين است كه در جاى دو نوحه‌گر فتاده‌اند كه جاى ايشان برابر يكديگر بود،و اين وجوه سره است و محقّقانه است.