امّا قوله: الم ،عبد اللّه عبّاس گفت:معنى آن است كه خدا گفت:انا اللّه أعلم،من خداى [٢]بهتر دانم.مجاهد و قتاده گفتند:از نامهاى قرآن است.ربيع انس گفت:«الف»از«اللّه»است،و«لام»از«لطيف»،و«ميم»از«مجيد».محمّد كعب قرظىّ گفت:قسم است به آلاء و لطف و مجد خداى تعالى.

روايتى ديگر از عبد اللّه عبّاس آن است كه قسم است و سوگند به خداى تعالى و جبرئيل و محمّد.

اهل اشارت گفتند:«الف»انا،«لام»لى،«ميم»منّي.به«الف»اشارت به آن كرد كه همه منم.به«لام»اشارت به آن كرد كه همه مراست.به«ميم» اشارت به آن كرد كه همه از من است.

در محلّ او خلاف كردند.بعضى گفتند:محلّى نيست او را از اعراب.و بعضى گفتند:در محلّ رفع است[١٧-پ]به ابتدا،و«ذلك»مبتداى دوم است [٣]، لاٰ رَيْبَ فِيهِ خبر مبتداى دوم است.و روا بود كه«الم»مبتدا بود و ذٰلِكَ الْكِتٰابُ خبر مبتدا بود،و لاٰ رَيْبَ فِيهِ در محلّ حال بود.اى هذه الحروف ذلك الكتاب غير مشكوك فيه.

قوله: ذٰلِكَ الْكِتٰابُ ،«ذا»اشارت است،و«لام»عماد،و«كاف» خطاب.و«كتاب»به معنى مكتوب است،چون:حساب كه به معنى محسوب باشد،و اين دينار از ضرب فلان است،يعنى مضروب اوست.و بيان كرديم كه:

اصل او جمع باشد.

در«كتاب»خلاف كردند.عبد اللّه عبّاس و حسن بصرى و قتاده و مجاهد و ضحّاك و مقاتل گفتند:قرآن است،و بر اين قول«ذلك»به معنى«هذا»باشد، چنان كه شاعر گويد:

أقول له و الرّمح يأطر متنه تأمّل خفافا إنّني أنا ذلكا [٤]
اى.انّنى انا هذا.

[١] .سورۀ علق(٩٦)آيۀ ١٩.

[٢] .مب،مر:كه خدايم.

[٣] .همۀ نسخه بدلها+و.

[٤] .آج:ذالكا.