بدان كه خالق بر اطلاق،خداى را تعالى گويند براى آن‌كه افعال او همه بر وفق حكمت و صواب بود.پس پندارى مقدّر است به‌اندازۀ حكمت.و ما را خالق بر اطلاق نگويند،براى آن‌كه فعل ما بيشتر نامقدّر [٢]باشد،و در افعال ما،محكم و مشوّش و حسن و قبح [٣]در افتد و بر وفق تقدير ما بنيايد براى فقد علم،و بر سبيل تقييد [٤]اجرا كنند بر يكى از ما گويند:خالق الاديم نعلا.و عرب گويند:خلقت الاديم نعلا.چنان كه در«ربّ»بيان كرديم كه بر اطلاق نگويند يكى را از ما مگر مقيّد «ربّ الدّار»،و«ربّ الضّيعة»،و چنان كه شاعر گفت:

فاذا شربت فانّني ربّ الخورنق و السّدير و اذا صحوت فانّني ربّ الشّويهة و البعير
و خداى تعالى اين اسم اجرا كرد بر جز خود،في قوله تعالى: فَتَبٰارَكَ اللّٰهُ أَحْسَنُ الْخٰالِقِينَ [٥].

خَلَقَكُمْ ،بيافريد شما را و از كتم عدم به حيّز وجود آورد. وَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ ،و آنان را كه پيش شما بودند.«واو»،عطف راست،و معنى او اشراك [٦]ثانى باشد در حكم و اعراب اوّل. لَعَلَّكُمْ ،و«لعلّ»معنى او طمع و ترجّى و اشفاق بود،تقول:ايت السّوق لعلّك تشتري شيئا،طمع بود در وقوع[٣٧-پ]و اشفاق از فوت.و معنى آن بود:لكى تنجوا من عذاب اللّه.

«لعلّ»،در قرآن به معنى«لام كى»باشد،بيانش قوله تعالى في قصّة يوسف: لَعَلِّي أَرْجِعُ إِلَى النّٰاسِ لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ [٧]،و به معنى«كأنّ»آمد در سورة الشّعراء،في قوله: وَ تَتَّخِذُونَ مَصٰانِعَ لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ [٨]،اى كانّكم.

و جماعتى مفسّران گفتند:«لعلّ»و«عسى»از خداى تعالى واجب بود.و محقّقان گفتند:بر نهاد خود است و در او معنى ترجّى هست،و لكن راجع با ما،نه [٩]

[١] .سورۀ مائده(٥)آيۀ ١١٠.

[٢] .همۀ نسخه بدلها:نامقدور.

[٣] .همۀ نسخه بدله:قبيح.

[٤] .دب،آج،لب،فق،مب،مر:تقيّد.

[٥] .سورۀ مؤمنون(٢٣)آيۀ ١٤.

[٦] .دب،مب،مر:اشتراك.

[٧] .سورۀ يوسف(١٢)آيۀ ٤٦.

[٨] .سورۀ شعرا(٢٦)آيۀ ١٢٩.

[٩] .اساس:امانت،با توجّه به مج و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد.