و اين كتاب-ان‌شاءاللّه -از ميانۀ اطناب و اختصار بود،اطنابى كه مملّ نباشد و اختصارى كه مخلّ نباشد و شرط آن است كه هر آيت كه بدو رسيم يا هر لفظ و هر قصّه،آنچه شرط است در او گفته شود [١].چون آن آيت يا آن لفظ مكرّر شود در قرآن،حواله بر گفته كرده شود.

و از خداى تعالى توفيق مى‌خواهيم بر تمام كردن اين كتاب،و بر هرچه ما را به رضاى او نزديك گرداند-فما التّوفيق الّا من لديه [٢]و ما الاعتماد الّا عليه و هو حسبنا و نعم الوكيل.

فصل

در اقسام معانى قرآن و بيان تفسير او كه [٣]چند وجه باشد

بدان كه،معانى و تفسير قرآن بر چهار وجه است:يكى آن‌كه جز خداى تعالى نداند،براى آن‌كه مصلحت در آن شناخت [٤]كه بيان نكند،ازآنجا كه درست شده است كه او أَحْكَمُ الْحٰاكِمِينَ [٥]است جز حكمت و صواب نكند.مثال [٦]چنان كه [٧]:

وَ يَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي [٨] ...،و چنان كه [٩]: يَسْئَلُونَكَ عَنِ السّٰاعَةِ أَيّٰانَ مُرْسٰاهٰا قُلْ إِنَّمٰا عِلْمُهٰا عِنْدَ رَبِّي لاٰ يُجَلِّيهٰا لِوَقْتِهٰا إِلاّٰ هُوَ [١٠].

قسمت دوم [١١]آن بود كه ظاهر لفظ او مطابق معنى او بود در لغت عرب و آن را محكم خوانند،مثل قوله: قُلْ هُوَ اللّٰهُ أَحَدٌ [١٢]، إِنَّمَا اللّٰهُ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ [١٣]...، لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ الرَّحْمٰنُ الرَّحِيمُ [١٤].[و قوله: وَ لاٰ تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللّٰهُ إِلاّٰ بِالْحَقِّ [١٥]...،

[١] .دب،آج،لب،وز،فق،مر+و.

[٢] .همۀ نسخه بدلها:الّا باللّه.

[٣] .دب،آج،لب،فق،مب،مر+بر.

[٤] .دب،مر:آن است،مب:آن دانست.

[٥] .سورۀ هود(١١)آيۀ ٤٥.

[٦] .دب:مثل او،آج،لب،وز،فق+او.

[٧] .دب،آج،لب،فق،وز+گفت.

[٨] .سوره بنى اسرائيل(١٧)آيۀ ٨٥.

[٩] .دب،مب،مر+فرمود،آج،لب،فق،وز+گفت.

[١٠] .سورۀ اعراف(٧)آيۀ ١٨٧.

[١١] .مج،آج،لب،از او.

[١٢] .سورۀ اخلاص(١١٢)آيۀ ١.

[١٣] .سورۀ نساء(٤)آيۀ ١٧١.

[١٤] .سورۀ بقره(٢)آيۀ ١٦٣.

[١٥] .سورۀ بنى اسرائيل(١٧)آيۀ ٣٣،چاپ شعرانى(٢/١)+و قوله.