و عبد اللّه عبّاس گفت:معنى آن است كه،اين آن كتاب است كه [١]وعده دادم تو را كه به تو خواهم فرستادن.يمان گفت:يعنى اين آن كتاب است كه در تورات و انجيل خبر دادم.

سعيد جبير گفت:مراد [٢]كتاب،لوح محفوظ است،كه خداى [٣]قرآن بر لوح محفوظ پديد كردى تا جبريل از لوح بر خواندى و رسول را-عليه السلام-خبر دادى، يعنى كه:اين كتاب منزل نقل از آن مكتوب لوح محفوظ است.

عكرمه مى‌گويد:مراد به كتاب،تورات و انجيل است،يعنى«الم»كه نام قرآن است،كه وصف و نعت آن در كتاب شما كه تورات و انجيل است،مسطور است.

ابن كيسان گفت:خداى تعالى پيش از سورة البقره،چند سورتها بفرستاد، «ذلك»اشارت به آن است،يعنى آن سورتها كه مشركان به آن تكذيب كردند كتاب من است و در آن شكّى نيست.

لاٰ رَيْبَ فِيهِ ،«ريب»،شكّ باشد،و اين«لا»كه اسم را با او بنا كنند بر فتح،نفى جنس[را] [٤]باشد،يعنى هيچ شك نيست در او.و گفته‌اند كه:«ريب»، بليغتر از شك باشد،يعنى شك نيست در صحّتش و آن‌كه كلام خداى است،و وحى و تنزيل اوست،و معجز رسول است.و گفته‌اند:ظاهر [٥]لفظ نفى است و معنى نهى،يعنى شك مكنى [٦]در او،چنان كه گفت: فَلاٰ رَفَثَ وَ لاٰ فُسُوقَ وَ لاٰ جِدٰالَ فِي الْحَجِّ [٧]،يعنى در حجّ اين هيچ سه مكنى [٨].

قوله: هُدىً لِلْمُتَّقِينَ ،مراد به اين لفظ بيان و حجّت و دلالت است،يعنى در اين قرآن حجّتى و بيانى و دليلى هست آنان را كه تأمّل كنند و نظر كنند.

و«هدى»،در قرآن بر وجوه آمد:يكى به معنى بيان،چنان كه در آيت هست و في قوله تعالى: هُدىً لِلنّٰاسِ [٩]...،و مانند اين بسيار است،من قوله تعالى:

[١] .مكنى/مكنيد.

[٢] .دب+از.

[٣] .مب،مر:هيچ از اين سه چيز نكنى.

[٤] .اساس:ندارد،از مج افزوده شد.

[٥] .مب،مر+لغت.

[٦] .همۀ نسخه بدلها+من.

[٧] .سورۀ بقره(٢)آيۀ ١٩٧.

[٨] .مب،مر+تعالى.

[٩] .سورۀ بقره(٢)آيۀ ١٨٥.