قوله: أَ تَأْمُرُونَ النّٰاسَ بِالْبِرِّ ،حدّ [٢]امر در قول قول قائل باشد آن را كه دون او بود،افعل[٧٣-ر]يا مانند آن،به شرط آن‌كه مريد بود آن را كه مى‌فرمايد.و مراد به «ناس»،اسم جنس است،و«لام»استغراق جنس راست.«برّ»،هر كارى نكو بود،اسمى است شامل جمله طاعات را از واجبات و مندوبات.و گفته‌اند:مراد به برّ صدق [٣]است،من قولهم:برّ في يمينه،اى صدق.و برّ،ضدّ فجور باشد،من قول الشّاعر:

انّا اقتسمنا خطّتينا بيننا فحملت برّة و احتملت فجار
[و هما] [٤]علمان للبرّ و الفجور،فلان برّ و بارّ بوالديه.و ضدّ اين عقوق باشد،و نيز به معنى صله و احسان باشد.

و معنى استفهام در آيت،تقريع و ملامت است آنان را كه امربه‌معروف كنند مردمان را،و ايشان بر آنكه گويند كار نكنند.

عبد اللّه عبّاس گفت:مراد آن است كه اهل كتاب تحريض كردندى بر تمسّك به احكام تورات و انجيل،و ايشان رها كردندى و ضايع ماندندى.

قتاده گفت:مردم را طاعت فرمودندى و خود نكردندى.قولى [٥]دگر گفتند:مردم را صدقه دادن فرمودندى و ايشان ندادندى.

و حسن بصرى و ابن جريج گفتند:مراد منافقانند كه به ظاهر امربه‌معروف كردندى،و در باطن منكر كردندى،و اولى‌تر حمل آن باشد بر عموم براى آن‌كه تنافى نيست ميان اين اقوال [٦]،بايد گفتن:شامل است همه را و همه داخلند در آن.

امّا نسيان در آيت اگر حمل كنند بر ضدّ ذكر حقيقت نباشد،بر توسّع و مجاز

[١] .فق+كن،مب،مر:و بخيل را هلاك و تلف مال بده.

[٢] .اساس:چند،با توجّه به مج و اتّفاق نسخه بدلها،تصحيح شد.

[٣] .اساس:صدقت خوانده مى‌شود،با توجه به وز و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد.

[٤] .اساس:ندارد،از مج افزوده شد.

[٥] .مج،وز:قوم،دب،آج،لب،فق،مب،مر:قومى.

[٦] .مب،مر+پس.