مردى كه آتشى [١]بر افروزد و بدان منتفع شود و پيرامن خود ببيند و ايمن گردد از آنچه خائف باشد،پس ناگاه [٢]آتش او بميرد و او در تاريكى بماند خائف و مقرور [٣]و متحيّر،همچونين است حال منافقان [٤]،اظهار كلمۀ ايمان كردند و به عزّ اظهار [٥]ايمان عزيز گشتند و در غمار [٦]مسلمانان آمدند [٧]از روى ظاهر،و با مسلمانان مخالطه و مناكحه و موارثه كردند و مقاسمۀ غنايم،و بر جان و مال ايمن شدند،همى چندانى [٨]باشد كه مرگ به ايشان رسد،آن نور به ظلمت بدل شود،و آن امن به خوف،و راحت به عذاب،چه حكم ظاهر شرع دگر [٩]،و حكم خداى تعالى با بندگان در قيامت دگر است.اين بر ظاهر حال بود،و آن برحسب اعتقاد.

مجاهد مى‌گويد:وجه تشبيه از اينجاست كه،ايشان يك‌بار با مسلمانان باشند به زبان،و يك‌بار با كافران به دل،چنان كه خداى تعالى از ايشان بازگفت : وَ إِذٰا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قٰالُوا آمَنّٰا [١٠]-الآية.اقبال ايشان بر مسلمانان،و موافقت ايشان با مسلمانان تشبيه كرد به روشنايى آتش،و شدن ايشان و پناه گرفتن ايشان با مشركان تشبيه كرد به ظلمات.

سعيد جبير و محمّد بن كعب و عطا و يمان بن رباب گفتند:آيت در جهودان انزله بود،و آن‌كه ايشان انتظار مى‌كردند روزگار رسول را و بيرون آمدن او، و مى‌گفتند:چون بيايد،اوّل كسى كه به او ايمان آورد [١١]ما باشيم،و نعت و وصف او مى‌گفتند.

و مردى بود نام او عبد اللّه بن هيّبان،هر سال بيامدى و مردمان را تحريض [١٢]كردى بر ايمان به محمّد-عليه السّلام.ايشان قبول كردندى،آن مرد پيش از بعثت [١٣]رسول فرمان يافت.چون رسول-عليه السّلام-بيامد،اينان كه وعده مى‌دادند خلاف

[١] .همۀ نسخه بدلها:آتش.

[٢] .همۀ نسخه بدلها،بجز دب:به ناگاه.

[٣] .مج،وز:مغرور،دب،آج،لب،فق،مب:معذور،مر:مغبون.

[٤] .دب+كه.

[٥] .دب،آج،لب،فق،مب،مر:ظاهر.

[٦] .آج،شمار.

[٧] .دب:در آمدند.

[٨] .همۀ نسخه بدلها:چندان.

[٩] .همۀ نسخه بدلها+باشد.

[١٠] .سورۀ بقره(٢)آيۀ ١٤.

[١١] .همۀ نسخه بدلها:آرد.

[١٢] .همۀ نسخه بدلها:تحريص.

[١٣] .مج،دب،وز:بعتث،فق:بعث.