روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ٢٨٤ - ترجمه

از اسماء مقصوره شمارند او را [١].گفته‌اند:اسمى است مركّب از دو نام به لغت عبرى،و در اصل«موشى»بوده است،چه«مو»به زبان ايشان آب باشد،و«شا» شجر،براى آنش«موشى»خواندند كه او را در ميان آب و درختان يافتند در سراى فرعون چون مادر او را به رود نيل افگند.آنگه چون معرّب كردند،«شين»را «سين»كردند،و هو موسى بن عمران بن يصهر بن فاهث بن لاوى بن يعقوب اسرايل اللّه.

و گفته‌اند:اين چهل روز،سى روز ذوالقعده است و ده روز از دهۀ اوّل ذى‌الحجه .«ثمّ»،حرفى از حروف عطف است،و معنى او مهلت و تراخى بود [٢].

اِتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ ،اتّخاذ،افتعال بود من الأخذ،و اتّخذ،يك‌بار متعدّى بود به يك مفعول،و يك‌بار به دو مفعول،مثال اوّل قوله تعالى: أَمِ اتَّخَذَ مِمّٰا يَخْلُقُ بَنٰاتٍ [٣]... ،و قوله: وَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ آلِهَةً [٤]... ،و قوله: يٰا لَيْتَنِي اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلاً [٥].

و امّا آنجا كه متعدّى باشد به دو مفعول [٦]،قوله تعالى: يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَ عَدُوَّكُمْ أَوْلِيٰاءَ [٧]... ،و [٨]قوله: اِتَّخَذُوا أَيْمٰانَهُمْ جُنَّةً [٩]... ،و در اين آيت متعدّى است به دو مفعول،و لكن مفعول دوم محذوف است،و تقدير چنين است:اتّخذتم العجل الها. مِنْ بَعْدِهِ ، [١٠]كنايت راجع است با وعد،و گفته‌اند:راجع است با موسى،و تقدير چنين است:من بعد ذهاب موسى و غيبته،پس ازآن‌كه موسى به مناجات رفت و از شما غايب شد [١١]. وَ أَنْتُمْ ظٰالِمُونَ ،«واو»،حال راست،و ظلم در آيت حمل بايد كردن بر ظلم حقيقى،و مراد ادخال ضرر باشد بر خويشتن، يعنى عقاب عبادت عجل.

و حمل توان كردن بر ظلم مجازى كه عرب گويند:ظلم[٨٤-ر]وضع شىء باشد در جز موضع خود،چون ايشان عبادت نه به جاى خود نهادند ظالم بودند از روى