فرزندان فرزندان شما مستغرق بايد شود [١].ما گفتيم:چگونه؟گفت:شما قرآن ندانيد [٢]تا تفسير و معنيش و اعرابش ندانيد [٣]،و محكم و متشابه و حلال و حرام و ناسخ و منسوخش ندانيد،و اگر به اين مشغول شويد از كلام فضيل و جز فضيل مستغنى گرديد.آنگه گفت:اعوذ باللّه من الشّيطان الرّجيم، بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ ،... يٰا أَيُّهَا النّٰاسُ قَدْ جٰاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَ شِفٰاءٌ لِمٰا فِي الصُّدُورِ وَ هُدىً وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ [٤].

از سفيان ثورى شنيدند كه مى‌گفت كه:آه!كه ما عمر خود در ظهار و ايلاء صرف كرديم،و كتاب خداى تعالى با پس پشت انداختيم،ما فردا پيش خداى تعالى چه حجّت آريم!

فصل

در معنى تفسير و تأويل

ابن دريد گفت:اصل اين[كلمه] [٥]از«تفسره»است،و آن آب بيمار باشد كه بر طبيب عرضه كنند تا در او نگرد [٦]و دستور خود سازد تا به علّت بيمار راه برد،چنان كه طبيب به نظر در آن [٧]كشف كند از حال بيمار،مفسّر كشف كند از شأن آيت و قصّه و معنى و سبب نزول او [٨].

و ثعلب [٩]گفت:اصل او من«فسرت الفرس اذا ركضتها محصورة لينطلق حصرها»،اصل او آن باشد كه اسب شكم گرفته بتازى تا بستگى‌اش گشاده شود،و معنى او نيز راجع بود با كشف.

و ابو حامد الخارزنجىّ گفت:اين كلمه مقلوب است از«سفر»،چون:«جذب

[١] .فق،مب،مر:شوند.

[٢] [٣] .مج:ندانى ندانيد.

[٤] .سورۀ يونس(١٠)آيۀ ٥٧.

[٥] .اساس:ندارد،از مج افزوده شد.

[٦] .آج،لب،فق:تا در آن در نگرد.

[٧] .همۀ نسخه بدلها+آب.

[٨] .دب،آج،لب،فق،وز،مب،مر:آيت.

[٩] .مب،مر:تغليه.