و همچنين فروپاشى نظام طبيعت و در هم پيچده شدن و تبديل آسمان و زمين پيش از ظهور قيامت را كه در آيات گوناگونى به آن‌ها اشاره شده است، از نشانه‌هاى قيامت دانسته‌اند.

در روايات-به ويژه روايات اهل سنّت-نيز بر تحولات اجتماعى و دگرگونى‌هاى كيهانى كه پيش از قيامت واقع مى‌شود"اشراط الساعة" اطلاق شده است. [١]

پيامبر گرامى اسلام صلّى اللّه عليه و اله و سلّم دربارۀ نشانه‌هاى قيامت مى‌فرمايد:

به ناگزير ده چيز، پيش از برپايى قيامت، رخ خواهد داد: خروج سفيانى، دجّال، پيدا شدن دود، جنبنده، خروج قائم، طلوع خورشيد از مغرب آن، فرود آمدن حضرت عيسى، فرورفتن [در زمين]در ناحيۀ مشرق و فرورفتن در منطقۀ جزيرة العرب و آتشى كه از انتهاى عدن برمى‌خيزد و مردمان را به سوى صحراى محشر راهنمايى مى‌كند. [٢]

بر اين اساس مى‌توانيم"اشراط الساعة" را سلسله‌اى از حوادث اجتماعى و طبيعى بدانيم كه از زمان بعثت رسول اكرم صلّى اللّه عليه و اله و سلّم آغاز، و تا فروپاشى كامل نظام طبيعت ادامه مى‌يابد و همۀ آن‌ها را مى‌توان نشانه‌هايى از نزديك شدن رستاخيز بزرگ دانست.

البته در برخى روايات، افزون بر موارد ياد شده، از پاره‌اى پديده‌هاى اجتماعى نادرست و گناهان آشكار و عمومى نيز به عنوان اشراط الساعة نام برده شده كه مشروح‌ترين و جامع‌ترين حديث در اين زمينه حديثى است كه ابن عباس از پيغمبر گرامى اسلام صلّى اللّه عليه و اله و سلّم در داستان حجة البلاغ نقل كرده كه بسيارى از مسائل را به ما مى‌آموزد و حاوى نكات فراوانى است.

مرحوم علامه طباطبايى در تفسير الميزان اين روايت را به نقل از تفسير قمى، از رسول گرامى اسلام صلّى اللّه عليه و اله و سلّم اين

[١] . ر. ك: صنعانى، المصنف، ج ١١، ص ٢٧٤؛ على بن جعد، مسند، ص ٢٤٨؛ ابن ابى شيبه، المصنف، ج ٨، ص ٢٦٧؛ ابن ابى عاصم، كتاب الاوائل، ص ١١٤؛ نسائى، السنن الكبرى، ج ١، ص ٢٥٥؛ طبرانى، المعجم الكبير، ج ٩، ص ٢٩٦.

[٢] . «عشر قبل السّاعة لا بدّ منها السّفيانىّ و الدّجّال و الدّخان و الدّابّة و خروج القائم و طلوع الشّمس من مغربها و نزول عيسى عليه السّلام و خسف بالمشرق و خسف بجزيرة العرب و نار تخرج من قعر عدن تسوق النّاس إلى المحشر» ، كتاب الغيبة، ص ٤٣٦، ح ٤٢٦؛ ر. ك: ابن حبان، الصحيح، ج ١٥، ص ٢٥٧.