بركات، يا دنيايى است كه به بهره‌مند شدن صالحان از زندگى دنيايى بر مى‌گردد كه در اين صورت خلاصه مفاد آيه اين مى‌شود كه: به زودى زمين از لوث شرك و گناه پاك شده جامعۀ بشرى صالح كه خداى را بندگى كنند و به وى شرك نورزند در آن زندگى كنند؛ هم چنان كه آيه: وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ. . .

يَعْبُدُونَنِي لاٰ يُشْرِكُونَ بِي شَيْئاً ؛ [١]از آن خبر مى‌دهد. و يا اين بركات، اخروى است كه عبارت است از مقامات قربى كه در دنيا براى خود كسب كردند؛ چون اين مقامات، نيز از بركات حيات زمينى است؛ هرچند خودش از نعمت‌هاى آخرت است هم چنان كه آيه: وَ قٰالُوا الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِي صَدَقَنٰا وَعْدَهُ وَ أَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشٰاءُ ؛ [٢]كه حكايت كلام اهل بهشت است و آيه: أُولٰئِكَ هُمُ الْوٰارِثُونَ اَلَّذِينَ يَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ ؛ [٣]بدان اشاره مى‌كنند.

از اين‌جا روشن مى‌شود كه آيه مورد بحث، ويژۀ يكى از دو وراثت‌هاى دنيايى و آخرتى نيست؛ بلكه هردو را شامل مى‌شود. و تفسيرگرانى كه آن را به وراثت آخرتى اختصاص داده‌اند و به آياتى كه مناسب با آن وراثت است تمسك جسته و چه بسا گفته‌اند همين معنا به طور متعين مقصود است چون بعد از اعاده ديگر زمينى نيست تا صالحان آن را ارث ببرند، حرف درستى نزده‌اند، زيرا معلوم نيست كه آيه مورد بحث عطف بر آيه قبلى‌اش كه متعرض مساله اعاده بوده شده باشد تا بگوييد بعد از اعاده ديگر زمينى باقى نمى‌ماند. و ممكن است عطف به اول آيات باشد كه مى‌فرمود:

فَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصّٰالِحٰاتِ .

آن مفسرينى هم كه آيه را به وراثت دنيايى اختصاص داده حمل بر دوره ظهور اسلام و يا دوران مهدى عجّل اللّه تعالى فرجه الشريف-كه رسول خدا صلّى اللّه عليه و اله و سلّم در اخبار متواتر از آن خبر داده و شيعه و سنى آن‌ها را نقل كرده‌اند-نموده‌اند باز راه درستى نرفته‌اند زيرا روايات مذكور هرچند متواتر و مسلم است اما آيه را تخصيص نمى‌زند.

كوتاه سخن، همانطورى كه گفتيم آيه شريفه مطلق است و شامل هر

[١] . سوره نور (٢٤) :٥٥.

[٢] . سوره زمر (٣٩) :٧٤.

[٣] . سوره مؤمنون (٢٣) :١١.