عثمان بن سعيد هنگام مرگ خود، به دستور حضرت مهدى عجّل اللّه تعالى فرجه الشريف نيابت را به فرزند خود، محمد سپرد. افزون بر آن، حضرت ولى عصر عليه السّلام نيز در توقيعاتى، به نيابت او تصريح فرمود. [١]

در بخشى از يكى از آن توقيع‌ها چنين مى‌خوانيم:

. . . و اما محمد بن عثمان عمرى، -خداوند سبحانه و تعالى از او و پدرش خشنود و راضى باشد! -همانا او مورد وثوق من و نوشته او، نوشته من است. [٢]

محمد بن عثمان، با وجود مخالفت‌هايى كه از سوى مدعيان دروغين نيابت با وى صورت مى‌گرفت و با وجود فشارهايى كه از حاكمان و خلفاى آن دوران بر وى وارد مى‌شد، توانست جايگاه نيابت ولى عصر عجّل اللّه تعالى فرجه الشريف را به گونه‌اى شايسته نگه داشته، امور واگذار شده را به شايستگى انجام دهد. او نگذاشت غاليان با ترفندهاى دروغين، شيعيان را متوجه خود سازند و نيابت او را متزلزل كنند؛ ازاين‌رو دوستداران امامان عليهم السّلام هيچ‌گاه دربارۀ نيابت و وثاقت وى شك و ترديد نكردند.

مدت نيابت نايب دوم حدود چهل سال به طول انجاميد؛ ازاين‌رو توانست مسايل فقهى، كلامى، اجتماعى و. . . بيشترى از حضرت مهدى عجّل اللّه تعالى فرجه الشريف پرسيده، پاسخ‌ها را در اختيار مردم قرار دهد.

برخى ويژگى‌هاى نايب دوم

١. وى فرزند نخستين نايب بود؛ از اين رو از موقعيت نيابت به طور كامل آگاهى داشت؛

٢. همانند پدرش، از سوى دو امام به نيابت امام زمام عليه السّلام نصب شده بود؛

٣. در مقايسه با ديگر نايبان، زمان بيشترى نايب حضرت مهدى عجّل اللّه تعالى فرجه الشريف بود؛

٤. وى مرجع و پناهگاه شيعيان در مسايل كلامى، فقهى، اجتماعى و. . .

بود؛

٥. افزون بر رسيدگى به امور شيعيان، از حساس‌ترين وظايف او در دوران نيابت، مبارزه با مدعيان دروغين نيابت بود.

ابو جعفر محمد بن عثمان، طبق ديدگاه مشهور، در سال ٣٠٥ ق در آخر ماه جمادى الاولى درگذشت.

[٢] -ح ٣١٧.

[١] . ر. ك: شيخ صدوق، كمال الدين و تمام النعمة، ج ٢، ص ٥١٠، ح ٤١؛ شيخ طوسى، كتاب الغيبة، ص ٣٦١.

[٢] . شيخ طوسى، كتاب الغيبة، ص ٣٦٢، ح ٣٢٦.