فرهنگ نامه مهدویت - سلیمیان، خدامراد - الصفحة ١٤٥ - توقيع

باشند و او را دستگير كنند. [١]

ناگفته نگذرم كه بخش مهمى از توقيعات به خط آن حضرت بوده است.

شيخ طوسى به نقل از راوى يك توقيع، اين جمله را در كتاب خود اين‌گونه نقل كرده است كه در پاسخ نوشته آنان، به خط امام زمان عليه السّلام وارد شده است كه:

به نام خداوند بخشنده مهربان؛ خداوند ما و شما را از گمراهى و فتنه‌ها سلامت بخشد و به ما و شما روح يقين عطا كند و ما و شما را از عاقبت بد پناه دهد! . . . . [٢]

شيخ صدوق؛ نقل كرده است، محمد بن عثمان عمرى مى‌گويد:

«خرج توقيع بخطّه نعرفه. . . ؛ توقيعى به خطى كه ما آن را مى‌شناختيم، خارج شد. . . .» [٣]

وى همچنين نقل كرده است؛ اسحاق بن يعقوب گويد: از محمد بن عثمان عمرى خواهش كردم پاسخ نامه‌اى را كه در آن از مسايل مشكلى پرسش كرده بودم، به من برساند.

پس در توقيع به خط مولايمان صاحب الزّمان عجّل اللّه تعالى فرجه الشريف وارد شده بود:

اما آنچه دربارۀ آن پرسيدى-كه خدايت هدايت كند و پايدارت بدارد! -راجع به امر منكران من از خاندان و عموزادگان خودم؛ بدان كه ميان خدا و كسى خويشاوندى نيست و هركس مرا منكر باشد، از من نيست و راه او راه فرزند نوح عليه السّلام است. اما راه عمويم جعفر و فرزندانش، راه برادران يوسف است. . . . [٤]

عبارت‌هاى ياد شده بيانگر اين است كه بزرگان از محدثين، اطمينان داشته‌اند همۀ توقيعات يا بيشتر آن‌ها، به خط خود حضرت نگاشته شده است.

اين توقيعات، به وسيلۀ نواب خاص در دوران غيبت صغرا، براى افراد صادر مى‌شد و ارتباط نوشتارى با حضرت، فقط از راه آنان امكان‌پذير بود؛ به صورتى كه حتى وكيل‌هاى آن حضرت، نامه‌هاى خود و ديگران را نزد نايب امام مى‌فرستادند و از ايشان پاسخ دريافت مى‌كردند. به