مقصود از مثل براى شى‌ء تلف شده، آن شيئى است كه از نظر اوصاف، قريب به شى‌ء تلف شده باشد و منظور از قريب، قريب در اوصافى است كه ماليت و زيادى ماليت شى‌ء، به آن اوصافش محقق گردد. بنابراين در مثلى فقط اوصاف دخيل در ماليت، اعتبار دارد و ساير اوصافى كه گاهى اوقات غرض شخصى نه نوعى به آن تعلق گيرد و قيمت آن تغيير كند، شى‌ء را از مثليت خارج نمى‌كند ؛ زيرا كه چنين خصوصيتى در اشيا، مقصود و منظور نظر عقلا قرار نمى‌گيرد. بنابراين اگر اشياى خارجى نسبت به هم غالباً چنين ويژگى داشته باشند، مثلى محسوب مى‌گردند، وگرنه قيمى‌اند. (١٧)

مثلى و قيمى از عناوين انتزاعى هستند؛ بنابراين براى تعريف آنها بايد به تحليل روانى رفتار عرف و عقلا نسبت به اشياى خارجى توجه كرد، و با كشف ارتكازات ذهنى عرف و عقلا نسبت به آنها، ويژگى‌هاى اشياى مثلى را شناسايى كرده، آن را ضابطه‌مند نمود و به صورت تعريف ارائه داد.

هنگامى افراد يك شى‌ء در نظر عرف و عقلا مثل هم هستند كه آنها حاضر باشند، افراد آن را به جاى هم قبول كنند و اين امر در صورتى محقق مى‌شود كه خصوصيات افراد آن شى‌ء به نحوى باشند كه باعث تفاوت رغبت، مطلوبيت و درنتيجه تفاوت در ماليت آنها نگردد.

با توجه به اين تعريف مى‌توان اظهار داشت كه در عصر حاضر بعضى آفريده‌هاى طبيعى، كه در زمان‌هاى سابق مثلى محسوب مى‌شدند، ممكن است از مثلى بودن خارج شده باشند؛ در عوض بسيارى از مصنوعات كارخانه‌ها و توليدات ماشينى كه در نظر عرف داراى ويژگى‌هاى يكسانى هستند و ميزان رغبت عرف نسبت به آنها و مطلوبيت افراد آنها، همسنگ بوده و در پى آن، ماليت يكسانى در نظر عرف دارند، مثلى مى‌باشند. اين امر

(١٧) آيت‌اللّه شيخ جوادتبريزى، ارشادالطالب (تعليق بر مكاسب)، ج ٢، انتشارات اسماعيليان، چاپ دوم. ص ١٦٨.