رابط علم و دین - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٢٦٨ - ١ ١ ١ نقد مبنايي
است، حرفي به گزاف نگفته است، چرا که اختلافنظرهاي موجود در يک علم ميتوانند از عوامل مختلفي مانند محيط اجتماعي، نظام ارزشي، فرهنگ جامعه، و ... سرچشمه بگيرند.
نوع ديگري از تأثير دين بر فعاليتهاي علمي را ميتوان در تأثير باورها و ارزشهاي ديني بر انگيزة افراد براي آموختن يک علم، پژوهش در موضوعاتي خاص، يا بهکاربردن يافتههاي يک علم در مقام عمل مشاهده نمود. اين تأثير را مسامحتاً ميتوان از انواع تأثير دين بر علم برشمرد، چرا که در اين فرض، آموزههاي ديني نقشي مستقيم در گزارههاي علمي ايفا نميکنند، بلکه نقش آنها در مقدمات انگيزشي عالِم است. بنابراين، سزاوار است که اين مورد را بهجاي مصداقي از تأثيرات دين بر علم، نوعي تأثير دين بر عالِم بدانيم.
اين تأثير به دو نحو ممکن است انجام گيرد: فرض اول آن است که انگيزة فعاليت علمي مزبور صرفاً نتيجة باورها و ارزشهاي ديني باشد، بهگونهاي که اگر فرض ميشد چنين مطالبي در دين وجود نداشت، وي هيچ انگيزهاي براي اين فعاليت علمي پيدا نميکرد. اين تأثير انحصاري ممکن است به اين دليل باشد که بدون ذکر اين مطلب در ضمن آموزههاي ديني، چنين موضوعي ناشناخته ميماند و اصولاً چنين سؤالي براي شخص مطرح نميشد تا دربارة آن تحقيق کند. عامل ديگري که ميتواند انگيزة فعاليت علمي را در شخص