شناخت نامه شيخ ابوالفتوح رازي - زمانی نژاد، علی اکبر - الصفحة ٣٠٦
دو سَنَد در اختيار قرار گيرد، تاريخ تأليف را ميان سالهاى ۵۱۰ ـ ۵۵۶ تعيين كرده بود؛ اينك با اين دو سند، مى توان دايره زمانى را از سوى نهايت نزديك تر آورد و تنگ تر كرد. تفسير شيخ ابوالفتوح ـ چنان كه بيامد ـ در بيست جلد نگارش يافته و از مفصل ترين تفاسير موجود فارسى است. اين اثر از همان اوايل با اقبال فراوان روبه رو شد؛ و گزارش صاحب نقض و كثرت نسبى دستنوشته ها و تأثّر عالمان شيعى از اين اثر گواههايى است، از براى اين مدّعا.
كاميابى شيخ در تفسيرنگارى چندان است كه برخى تفسير شيخ ابوالفتوح را، روى هم رفته، بر تفاسير بزرگى چون تبيان و مجمع البيان ترجيح مى دهند. ترديدى نيست كه اگر تفسير ابوالفتوح به تازى نگاشته شده بود، آوازه اى بس بلندتر از آنچه دارد، مى يافت. البتّه ابوالفتوح قصد داشته تفسيرى نيز به تازى بنگارد، حال اينكه آيا وى به كام خويش رسيده يا نه، بر ما پوشيده است. ابوالفتوح از تبيان شيخ طوسى در تفسيرش بهره گرفته، ولى ظاهراً از كار امين الاسلام طبرسى، صاحب مجمع البيان، اطّلاعى نداشته است. چه ابوالفتوح و چه طبرسى به نقل آراى مفسّران سنّى هم اهتمام ورزيده اند و در كنار منابع ناب شيعى، گفته هاى مفسّرانى چون قتاده و سُدّى را هم نقل مى نمايند. با اين همه نبايد پنداشت ابوالفتوح در طرح ناهمسانيهاى كلامى و فقهى شيعه و اهل سنّت كوتاهى نموده، بلكه با رويكرد گسترده به آراء و روشنگريهاى تفسيرى اهل بيت (صلواتُ اللّه عليهم) و با توجّه به ديدگاههاى فقهى و كلامى شيعه به تفسير دست مى يازد و بنابر ضرورت از آنها دفاع مى كند و همچنين به ذكر فضايل اهل بيت عليهم السلام مى پردازد. طبرسى نيز به پاسدارى حريم تشيّع كوشيده است. فى الجمله، اينان نمودار نوعى برخورد تفاهم طَلَب با دسته هاى عقيدتى مختلف اسلامى اند. ابوالفتوح اگر چه به نقل قصص در تفسيرش عنايت داشته، نمى توان كمّ و كيف اين اهتمام را همانند اين كمّ و كيف در تفسير