شناخت نامه شيخ ابوالفتوح رازي - زمانی نژاد، علی اکبر - الصفحة ٤٧١
زمان تأليف تبصرة العوام
متأسفانه در سراسر كتاب تبصره العوام در هيچ جا تصريحى به زمان تأليف اين كتاب نيست و هيچ كس از مصنفين و علماى اماميه نيز به اين مطلب و عصر مؤلف آن اشاره اى نكرده؛ با اين حال از مطالعه خود كتاب مى توان به زمان تقريبى تأليف آن پى برد، به شرح ذيل:
۱. در ص ۱۸۳، مؤلف در باب اسماعيليه گويد: «بعد از آن ملوك مصر [يعنى خلفاى فاطميه] منقطع شدند و اتباع حسن تا زمان ما هنوز باقى اند». قلع ريشه اسماعيليه در مشرق زمين، چنان كه مى دانيم، در تاريخ ۶۵۳ ـ ۶۵۴ به دست هولاكو صورت گرفت. بنابراين كتاب تبصرة العوام قبل از برافتادن جانشينان حسن صبّاح، يعنى قبل از سال ۶۵۳، تأليف شده است.
۲. مؤلف تبصرة العوام در كتاب خود، سه بار در صفحات ۱۲۰ و ۱۷۵ و ۲۵۳ از امام علامه بزرگ فخرالدين محمد بن عمر رازى نام مى برد و او را از متأخران اصحاب امام شافعى مى شمارد و ذكرى نيز از ايامى كه امام فخر رازى در جامع خوارزم به وعظ و تذكير اشتغال داشته، به ميان مى آورد.
امام فخر رازى به سال ۵۴۳ يا ۵۴۴ در رى متولد شده و در سال ۶۰۶ در هرات فوت كرده است و او در دستگاه سلطان علاءالدين تكش خوارزمشاه (۵۶۸ ـ ۵۹۶) و پسرش سلطان علاءالدين محمد (۵۹۶ ـ ۶۱۷) به احترام تمام مى زيسته و لابد در عهد يكى ازين دو خوارزمشاه بوده است كه در خوارزم به درس و وعظ سر مى كرده و اگر در اين تاريخ سن امام فخر را، كه استادى جليل القدر و محترم و نزد عامه و خوارزمشاه معزّز و مكرّم بوده، در حدود سى و پنج و چهل فرض كنيم، واقعه اى كه مؤلف تبصرة العوام از مجلس وعظ امام فخر در خوارزم نقل مى كند، با حدود سنه ۵۸۰ يا يكى دو سه سال پيشتر يا پست تر مقارن مى شود و قريب به يقين است كه اگر تبصرة العوام بعد از تاريخ ۵۸۰ تأليف نشده باشد، قبل از آن تاريخ تأليف نشده؛