براى هنر است. اين جا داستان قالب يك مناظره عقيدتى كه براى حكومت صفوى جنبه حياتى داشت (يا دست كم چنين ادعا مى كرد) قرار مى گيرد؛ هنر متعهّد است و هدف دار».
به هزار و يك شب برگرديم. تودّد به ترتيب، فقيه، محدث، قارى، طبيب، منجّم و حكيم فيلسوف را مغلوب مى سازد و جامه شان را مى كند تا نوبت به نظام مى رسد:
«به سوى او بيامد و گفت: مرا چون ديگران گمان مكن. كنيز گفت: بلى مرا يقين شد كه تو مغلوب هستى، از آنكه تو خودبينى كردى و خداى تعالى مرا نصرت خواهد داد تا جامه تو را بكنم. اگر كسى مى فرستادى كه از براى تو جامه ديگرى بياورد، صلاح تو در آن بود. نظام گفت: به خدا سوگند بر تو غلبه كنم و تو را رسواى خاصّ و عامّ سازم. كنيز به او گفت: كفّاره سوگند آماده كن...».
و شروع به سؤال و جواب مى كنند و آخر نظام هم خواه ناخواه مغلوب مى گردد. آن گاه نوبت شطرنج باز و نراد است كه به تودّد ببازند و بالاخره كنيز، يك پنجه هم عود مى نوازد و حاضران را به نشاط مى آرد؛ چنان كه خليفه به نشاط مى آيد و بى اختيار تحسينش مى كند: «بارك اللّه فيك؛ يعنى خدا تو را خير دهاد و استاد تو را بيامرزاد»! و به كنيزك مى گويد: هر چه خواهى از من تمنا كن. «كنيزك گفت: تمناى من اين است كه مرا به خواجه خود رد كنى». خليفه او را به خواجه اش برگرداند و پنج هزار دينار به كنيز جايزه داد و يك صد هزار دينار به خواجه اش و خواجه اش را «به منصب نديمى بنواخت». [١]
طرف بحث حسنيه عمدتا ابراهيم نظام [٢] و گاه ابراهيم بن خالد عونى است. [٣] قاضى ابويوسف و شافعى هم سايه وار در صحنه چهره اى مى نمايند و غايت مى شوند. حسنيه، ابراهيم نظام را خوار و خفيف و مغلوب و مجاب مى سازد و در