شناخت نامه شيخ ابوالفتوح رازي - زمانی نژاد، علی اکبر - الصفحة ٣٢٦
شيوه تنظيم تفسير ابوالفتوح رازى اصولاً كلامى ـ روايى است، اما از آن جا كه بر جنبه هاى ادبى واژه هاى قرآنى مانند مباحث لغوى و زبانى و استشهاد به اشعار عربى براى روشن شدن معانى كلمات و جنبه هاى صرف و نحوى نيز تأكيد دارد، خصوصيت ادبى را هم مى توان بر آن افزود. روش كار مؤلف، پس از ذكر مقدمه اى كوتاه در معانى و اقسام قرآن و بحثى در معناى تفسير و تأويل و استعاذه، اين است كه آيه يا آياتى از هر سوره را به ترتيب، از فاتحه تا ناس، آورده و به صورت زيرنويس و لفظ به لفظ به فارسى استوار و پاكيزه اى ترجمه كرده است. آن گاه از ابتدا، پس از ذكر بخشهاى كوتاهى از آيات، به تفسير و شرح لغوى و صرفى و نحوى و فقهى و كلامى آن پرداخته و در هر مورد، اقوال و آراى مفسران و نحويان و لغويان و فقها و متكلمان را با استفاده از منابع متقدم ذكر كرده است. اشاره هاى تاريخى و قصص و حكايات و تمثيلات و مباحث فقهى نيز در كتاب آمده است. مباحث تكرارى در آيات به موارد قبلى ارجاع شده است و خود مؤلف نيز به اين نكته اشاره دارد (ج ۱، ص ۱۵۹). مباحث ذوقى و ادبى و عرفانى هم بيش و كم در خلال بخشهاى تفسيرى مطرح شده است.
زبان تفسير، چه در بخشهاى ترجمه و چه در بخشهاى تفسيرى، استوار و ادبى و در عين حال ساده است و جز در بخشهاى اندكى از مقدمه و پاره اى مباحث ذوقى و عرفانى، از شيوه نثر مرسل پيروى مى كند. ترجمه آيات در نسخه هاى كهن يا نزديك به زمان مؤلف، اصيل و حاوى مفردات و تعبيرات كهن و لهجه اى است و از جهات متعدد زبانى با زيرنويس آيات در ترجمه تفسير طبرى قابل مقايسه است (ناصح، ص ۳۰۳ ـ ۳۱۱). اما اين ترجمه ها در نسخه هاى متأخر، به ويژه از سده هاى نهم و دهم به بعد، دستخوش تغيير و تحريف شده و به نثر و زبان روزگار كاتبان نزديك گرديده است. جنبه هاى ادبى و زبانى تفسير ابوالفتوح از جهات متعدد سزاوار توجه است (حقوقى، ج ۲، ص ۱۰۰ ـ ۱۲۵). برخى مختصات زبانى و گويشى كم نظير