شناخت نامه شيخ ابوالفتوح رازي - زمانی نژاد، علی اکبر - الصفحة ٢١٢
«ى» بدل مى شود، بعيد نيست كه در كلماتى مثل «كنيذ» و «رويذ» وساير جموع مخاطب نيز در لهجه عمومى، «ذال» به «ى» بدل شده و در نوشتن و گفتن ساقط گرديده است. دكتر عسكر حقوقى، مؤلف كتاب تحقيق در تفسير ابوالفتوح رازى، همه جا از اين فرم خاص به «استعمال صيغه مفرد مخاطب در مورد جمع و با فاعل جمع» ياد كرده و امثله و شواهد متعددى از تفسير ابوالفتوح رازى گرد آورده است (ج ۱، ص ۱۵۱ ـ ۱۵۲).
حقوقى ذيل همان بحث مى فزايد: برخى از محققان معتقدند كه در لهجات بعضى از نقاط ايران، دال آخر صيغه جمع مخاطب را (كنيد ـ خوريد) و مانند آن به تاى مثناة فوقيه قلب مى كرده اند؛ همچنان كه در بعضى از لهجات خراسان نيز چنين بوده. بنابر اين به جاى كنيد، كنيت و به جاى خوريد، خوريت مى گفته اند. در بعضى لهجات ديگر گويا اين دال را به كلى حذف كرده، به جاى كنيد و خوريد، «كنى و خورى» مى گفته اند (ج ۱، ص ۱۵۲ ـ ۱۵۳). انتهى قول حقوقى.
در تأييد حدس مرحوم بهار افزوده مى شود كه: در متن مورد مطالعه ما، كه اغلب موارد مُعْرَب است، كاتب فرقى بين «ى» نشاندهنده «يد» (دوّم شخص جمع)، و «ى» دوم شخص مفرد قائل شده، به اين ترتيب كه: ماقبل «ى» نشان دهنده «يد» دوم شخص جمع هميشه مفتوح است؛ درحالى كه ماقبل «ى» مفرد مخاطب، آن گاه كه اِعراب گذاشته، با كسره نشان داده شده است. بنابر اين به سادگى مى شود از صورت ظاهر كلمه و بدون توجّه به سياق ضماير، صيغه آن را تشخيص داد. اين اعراب را تلفّظهاى محلّى گويشهاى جنوب خراسان هم تأييد مى كند؛ مثلاً در گويش فردوس، به جاى «كنيد» گفته مى شود «كنه»، در حالتى كه «كنى» همان تلفظ ادبى و معمول خويش را دارد. در تأييد اين نكته، كه شيوه مذكور در رى رايج بوده، اين نكته را مى افزايم كه: در ترجمه قرآنى ديگر از كتابخانه آستان قدس مورخ صفر