« جهلا ان یحدث بکل ماسمع » [١] . برای جهالت انسان همین بس که هر چه‌ می‌شنود نقل کند ( خوش باوری ) . بعضی‌ها خاصیت ضبط صوت و گرامافون را دارند . کأنه هر چه دیگران می‌گویند پر می‌شوند و بعد هم در جای دیگر تحویل‌ می‌دهند بدون آنکه تشخیص بدهند . که آنچه می‌شنوند [ صحیح است یا غلط ] .
خیلی چیزها انسان می‌شنود ، کمی از آن را باید قابل قبول و قابل نقل بداند . قبلا هم عرض کردیم بعضی از عالمها هستند - عالمهای خیلی عالم - که کمتر از آنچه که عالمند عاقلند . ( عقلی که در اینجا می‌گوئیم ، معیارش یکی‌ همین است ) . عالمند به معنای اینکه اطلاعات بسیار وسیعی دارند . کمتر عاقلند برای اینکه هر چه را از هر جا دیدند جمع می‌کنند و برایشان فرق‌ نمی‌کند ، همه را هم پس می‌دهند بدون اینکه فکر بکنند که این [ با واقع ] جور درمی‌آید یا جور درنمی‌آید . و عجیب اینست که با اینکه ما در روایات‌ خودمان داریم که راوی باید نقاد باشد و هر چه را که می‌شنود روایت نکند ، معذلک می‌بینیم که در میان همین راویان و محدثان یا مورخان خودمان فراوان‌ دیده می‌شوند [ افرادی که این اصل را رعایت نمی‌کنند ] .

انتقاد ابن خلدون

ابن خلدون در مقدمه تاریخ خودش یکی از نقدهایی که بر بعضی از مورخین‌ می‌کند این است که می‌گوید اینها در نقل تاریخها ، فقط دنبال صحت سند هستند که این تاریخ را فلان کس نقل کرده و او

[١] جامع الصغیر . ٩٠ / ٢ و در آن بجای جهلا ، کذبا و اثما آمده است .