چهره‌ای دارد و یک پشت سری . انسان غالبا چهره کار را می‌بیند ولی پشت‌ سر کار را نمی‌بیند ، مگر اینکه از آن کار رد شده باشد ، آن وقت نگاه‌ می‌کند ، از پشت سر می‌بیند . و بسا هست که کاری چهره‌اش یک جور است ، پشت سرش جور دیگر . تدبر به عاقبت اینست که انسان قبل از اینکه کاری‌ را انجام دهد ، از پشت سر هم آن کار را مطالعه بکند .
جمله‌ای در نهج‌البلاغه هست ، امیرالمؤمنین راجع به فتنه‌ها بیان می‌کنند که فتنه چهره‌اش یک جور است ، پشت سرش جور دیگر . می‌فرماید : « ان‌ الفتن اذا اقبلت شبهت و اذا ادبرت نبهت » [١] . همه جمله‌ها یادم‌ نیست . جمله‌های عجیبی است که " فتنه " وقتی که پدید می‌آید ، حکم‌ غبارهایی را دارد که در فضا پیدا می‌شود ، یا حکم تاریکی را دارد که در تاریکی انسان نمی‌بیند ، دروغها پیدا می‌شود ، شایعات پیدا می‌شود ، هیجانها احساسات زیاد پیدا می‌شود ، له پیدا می‌شود ، علیه پیدا می‌شود .
اصلا آدم درمی‌ماند که چگونه قضاوت بکند ، و واقع می‌شود در فتنه . ولی‌ همین که فتنه خوابید و ، مثل این است که ظلمت از بین رفت و غبارها نشست . آن وقت انسان نگاه می‌کند ، چیز دیگری می‌بیند ، می‌بیند آنچه که‌ در تاریکی می‌دید ، غیر از این است که اکنون در روشنائی می‌بیند . « اذا اقبلت شبهت و اذا ادبرت نبهت » .

[١] نهج‌البلاغه فیض‌الاسلام ، خطبه . ٩٢