استاد : بحثی که ایشان طرح کردند ، به مناسبت بحث اراده بود . ما در مسئله اراده فقط از جنبه تربیتی ، یعنی از این نظر بحث کردیم که جزء نیروها و استعدادهایی که در انسان از نظر تربیت باید پرورش پیدا بکند اراده است . مسئله اراده وقتی درباب تربیت طرح می‌شود از یک جنبه روی‌ آن بحث می‌شود ، و در جاهای دیگر از جنبه‌های دیگر طرح می‌شود . آنچه شما طرح کردید ، از جنبه مسئله جبر و اختیار است که الان نمی‌توانیم آن را طرح‌ کنیم که اصلا معنی اختیار چیست ؟ حرف اول همین است که خود اختیار چیست‌ ؟ ما این را در جلد دوم اصول فلسفه طرح کرده‌ایم و در آنجا مسائل نوی طرح‌ نموده‌ایم که در کلمات قدمای ما نبوده ، در کلمات امروزیها هم ندیده‌ایم‌ . همچنین ملاک مسؤولیت چیست ؟ این که انسان مسؤول است ، انسان چه جور باشد می‌تواند مسؤول باشد و چه جور باشد نمی‌تواند مسؤول باشد ؟ بعد مسئله‌ وابستگی اراده مطرح می‌شود که آیا واقعا وقتی انسان اراده می‌کند ، باز تحت تأثیر جاذبه یک میل است ، یا اینکه نقش اراده این است که در میان میلهای مختلف و متضاد یکی را برمی‌گزیند ، و حتی گاهی هیچ میلی وجود ندارد ، علیرغم همه میلها راهی را انتخاب می‌کند ، یعنی میل وجود ندارد و فقط عقل حکم می‌کند . ما نگفتیم اراده از شؤون عقل است ، عرض کردیم‌ اراده وابسته به عقل است آن طور که میل وابسته به طبیعت است ، یعنی‌ میل قوه مجریه طبیعت است ، اراده قوه مجریه عقل ، نه اینکه اراده عین‌ عقل باشد . اراده ، نیروی دیگری است در انسان . ای بسا صاحب عقل‌های‌ خیلی قوی و نیرومند که اراده‌شان ضعیف است ، و ای بسا صاحب اراده‌های‌ بسیار قوی که عقلشان