سی‌سال روی حالات روانی مذهبی مردم آزمایش کرده ، رسیده به اینجا که برای‌ حس مذهبی اصالت قائل شده است . این حس که یک حس انسانی است ، در تربیت ، اگر بنا بشود تربیت‌ کامل باشد [ باید تقویت گردد ] . یک انسان کامل یا نیمه کامل ، این‌ قسمت از وجودش نمی‌تواند تعطیل باشد کمااینکه هیچ قسمت دیگر از قسمتهای‌ اصیل وجود او نمی‌شود تعطیل باشد . هر قسمتی از قسمتهای وجود انسان ، چه‌ حیوانیش ( یعنی مشترکات انسان و حیوان ) و چه انسانی محض ، اگر تعطیل‌ بشود ، او یک انسان ناقص است . در این جهت هم باز نیازی نیست که ما بگوئیم اسلام به مسئله عبادت و پرستش و دعا اهمیت داده است و این حس‌ را در انسان پرورش می‌دهد . این معلوم است که قسمتی از هر دینی عبادت‌ است و شاید درباب دینها اگر ایرادی می‌گیرند ، افراط در مسئله عبادت‌ است نه کم اهمیت دادن به آن و یا نادیده گرفتن آن .

پاسخ به یک ایراد

ولی در اینجا مسئله دیگری است که درباب عبادت حتما باید آن را ذکر کنیم و آن اینست که ممکن است کسی بگوید که اتفاقا در ادیان و لااقل در اسلام که اکنون مورد بحث ماست ، علیرغم اینکه دین و مذهب است و باید در آن ، حس نیایش و پرستش تقویت شده و پرورش یافته باشد - هیچ‌ عنایتی به این حس نیست . آن عبادتی که در ادیان آمده است ، به حس‌ نیایش کاری ندارد ، یا به طمع کار دارد که باید با آن مبارزه کرد ، و یا به ترس کار دارد که با آن هم باید مبارزه کرد . عبادت در ادیان جز معامله چیزی نیست ،