این مسئله عقل مسموع و مطبوع همین است که روایت می‌گوید . علم مسموع‌ اگر به مطبوع ضمیمه نشود کافی نیست یعنی انسان آنچه را که از بیرون‌ می‌گیرد باید با آن نیروی باطنی ، با آن خمیر مایه و با آن نیروی تجزیه و تحلیل خود بسازد تا یک چیزی از آب در آید .
سپس امام ( ع ) فرمود : « یا هشام ! ثم بین ان العقل مع العلم » . عقل‌ باید با علم توأم باشد ، و لذا در آن آیه قرآن فرمود : « تلک الامثال‌ نضربها للناس و ما یعقلها الا العالمون » [١] . ما این مثلهای تاریخی‌ را ذکر می‌کنیم ، اما درک نمی‌کنند اینها را مگر عالمان . یعنی اول باید انسان عالم باشد ، مواد خام را فراهم کند ، و بعد عقل تجزیه و تحلیل‌ نماید . مثلا اگر ما عقلی قوی داشته باشیم مثل بوعلی سینا ، و قرآن هم‌ بگوید که " تاریخ " عبرت بسیار خوبی است ، ولی من که از تاریخ‌ اطلاعاتی ندارم ، عقل من چه می‌فهمد ؟ ! یا به ما بگویند در تمام این عالم‌ تکوین ، آیات الهی و نشانه‌های خدا هست ، عقل من هم عالیترین عقل باشد ، ولی من که از مواد به کار رفته در این ساختمان بی‌اطلاعم ، با عقل خودم چه‌ چیزی را می‌فهمم و آیات الهی را چگونه کشف کنم ؟ ! باید با علم ، آنها را کشف کنم و با عقلم درک نمایم .

[١] سوره عنکبوت ، آیه . ٤٣