خارجی‌ها را از ایرانی و رومی و هندی و یونانی و هر جا که دسترسی داشتند ترجمه کردند و وارد دنیای اسلام نمودند . علت این چه بود و چطور دنیای‌ اسلام عکس‌العمل مخالف نشان نداد ؟ علتش همین بود که این تعلیمات وجود داشت . این تعلیمات زمینه را آماده کرده بود که اگر در اقصی بلاد چین هم‌ کتابی را پیدا می‌کردند مانع نمی‌دیدند که ترجمه‌اش کنند ( « اطلبوا لعلم‌ ولو بالصین » ) [١] . مثلا عبدالله مقفع که منطق ارسطو را ترجمه کرد در زمان امام صادق ( ع ) بود . از قبل از امام صادق ( ع ) بلکه از زمان‌ بنی‌امیه این کارها شروع شده بود ، ولی در زمان امام صادق ( ع ) اوج گرفت‌ . در زمان هارون و مأمون و در عصر ائمه با چه شدتی علوم اوایل ترجمه شد .
" بیت الحکمة " مدرسه‌ای بوده که در دنیای زمان خودش نظیر نداشته و بعدها هم کم برایش نظیر پیدا شده . ما در میان احادیث و اخبار ائمه‌ خودمان که اینهمه با چشم نقد به خلفا نگاه می‌کردند و انحرافات آنها را مکرر بازگو می‌نمودند - و خلفا که اینهمه ملعون و مطرود شده‌اند بر اثر این‌ بوده که ائمه اینهمه ملعونشان گفته‌اند و شناختشان را درباره آنها چنین‌ بیان داشته‌اند - در یک حدیث نمی‌بینیم که این کار خلفا به عنوان یک‌ بدعت تلقی شده باشد و بگویند که یکی از چیزهایی که اینها کار را خراب‌ کردند این بود که علوم ملتهای کافر را از یونان و روم و هند و ایران‌ ترجمه کردند و وارد دنیای اسلام نمودند ، و حال آنکه این در میان عوام‌ بهترین وسیله بود برای کوبیدن آنها . ولی ما حتی در یک حدیث ندیده‌ایم‌ که این کار خلفا به عنوان یک بدعت و

[١] جامع‌الصغیر ، ج ١ ، ص . ٤٤