و ثابت اینست که افعال را از اول دسته بندی کنیم ، یک دسته کارها را بگذاریم در طرفی و بگوئیم این کارها کارهای اخلاقی است ، و یک دسته‌ کارها را بگذاریم در طرف دیگر و بگوئیم این کارها کارهای غیراخلاقی است‌ . ولی باید گفت نه ، به قول قدما : با وجوه و اعتبارات ، افعال فرق‌ می‌کند ، یعنی ممکن است [ یک فعل با یک اعتبار ] اخلاقی باشد [ و با اعتبار دیگر ] ضداخلاقی . اینکه رفتار مطلق است یا نسبی ، غیر از این‌ است که اخلاق مطلق است یا نسبی . مثال می‌زنیم : سیلی زدن به یتیم آیا فعل اخلاقی است و خوب است ، یا ضد اخلاقی است و بد است ؟ جواب این‌ است که مطلق سیلی زدن به یتیم را نمی‌شود حکم به خوب بودن یا بد بودنش‌ کرد . یک وقت هست که به یتیم سیلی می‌زنیم که چیزی را از دستش بگیریم‌ ، و یک وقت قصد تأدیب داریم و [ تأدیب ، این کار را ] اقتضاء می‌کند .
پس سیلی زدن به یتیم حکم مطلق ندارد که مطلقا بد است و یا مطلقا خوب‌ است ، بلکه در یک جا که جریان ادب کردن اوست خوب است ، و در جای‌ دیگر مثلا در جریان ربودن مال او یا راندن و دور کردن او از خود و یا مقهور نمودن او بد است : « اما الیتیم فلا تقهر واما السائل فلا تنهر [١] .
یا مثلا در مقابل یک نفر خم شدن چطور است ؟ می‌گوئیم موارد خیلی فرق‌ می‌کند ، یک وقت انسان در مقابل یک کسی به قصد تعظیم خم می‌شود ، باز تا آن شخص که باشد ، اگر آدم شایسته تعظیمی است [ این کار اخلاقی است ] ، و یک وقت در مقابل همان شخص به قصد تمسخر خم می‌شود ، در این صورت این‌ کار عنوان

[١] سوره ضحی .