راه رشد - دهقان، اكبر - الصفحة ٢٢٠ - مراحل ذكر الهى

٩. ياد نعمت‌هاى الهى: «يا بنى اسرائيل اذكروا نعمتى التى انعمت عليكم»[١] اى بنى‌اسرائيل به ياد نعمتى كه به شما دادم باشيد.

١٠. فرار اهل كفر از ياد الهى: «و اذا ذكرت ربك فى القرآن وحده ولّوا على ادبارهم نفوراً»[٢] هنگامى كه پروردگارت را در قرآن به يگانگى ياد مى‌كنى، پشت مى‌كنند و از تو روى بر مى‌گردانند.

١١. مال و فرزند نبايد انسان را از ياد حق باز دارد: «يا ايها الذين آمنوا لا تلهكم اموالكم و لا اولادكم عن ذكر اللَّه»[٣] اى اهل ايمان! ثروت‌هاى شما و فرزندانتان شما را از ياد خدا باز ندارد.

١٢. شيطان عامل فراموشى خداوند: «استحوذ عليهم الشيطان فانسيهم ذكر اللَّه»[٤] شيطان بر آن‌ها چيره شد و ياد خدا را از خاطر آن‌ها برده است.

مراحل ذكر الهى‌

مرحله اول، ذكر نام پروردگار است مانند: «و اذكر اسم ربك»[٥] در مرحله دوم نوبت به يادآورى ذات پاك خداوند در قلب مى‌رسد: «و اذكر ربك فى نفسك تضرعاً وخيفه»[٦] پروردگارت را در دل خود از روى تضرع و خوف ياد كن. در مرحله سوم از مقام ربوبيت خداوند فراتر مى‌رود و به مقام مجموعه صفات جلال و جمال خدا كه در «اللَّه» جمع است مى‌رسد چنان‌كه مى‌فرمايد:

«يا ايها الذين آمنوا اذكروااللَّه»[٧] اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد! خدا را بسيار ياد كنيد؛ به اين ترتيب اين ذكر همچنان ادامه مى‌يابد و مرحله به مرحله تكامل پيدا مى‌كند و صاحب آن را با خود به اوج كمال مى‌برد.[٨]

حدّ نداشتن ذكر الهى‌

امام صادق ٧ مى‌فرمايد: هر چيزى اندازه‌اى دارد كه وقتى به آن رسد پايان مى‌پذيرد، جز ذكر خداوند كه پايان ندارد و حدّ و اندازه براى آن نيست.

[١] - بقره، ٤٠

[٢] - اسراء، ٤٦

[٣] - منافقون، ٩

[٤] - مجادله، ١٩

[٥] - مزمل، ٨

[٦] - اعراف، ٢٠٥

[٧] - احزاب، ١٤١

[٨] - تفسير كبير، ج ٣، ص ١٧٧