سير الملوك (سياست نامه) - خواجه نظام الملک توسي - الصفحة ٦٠
بهر آنكه ايشان نايب[١] خليفهاند و شعار او دارند و خليفه و گماشته پادشاهاند و شغل او مىكنند. و همچنين خطيبان را كه اندر مسجدهاى جامع نماز مىكنند اختيار كند تا مردمانى پارسا و قرآنخوان باشند كه كار نماز نازك است و نماز مسلمانان بدان امام تعلّق دارد و چون نماز امام با خلل بود آن قوم هم نمازشان با خلل باشد. و همچنين بهر شهرى محتسبى بايد گماشت تا ترازوها و نرخها راست مىدارد و خريد و فروختها مىداند تا اندر آن راستى رود، و هر متاعى كه]٨٢ b[ از اطراف[٢] آرند و در بازارها فروشند احتياط تمام كند تا غشى و خيانتى نكنند و سنگها راست دارند و امر معروف و نهى منكر بجاى آرند. و پادشاه و گماشتگان بايد كه دست او قوى دارند كه يكى از قاعده مملكت و نتيجه عدل اين است و اگر جز اين كنند درويشان در رنج افتند و مردم بازارها چنانكه خواهند خرند و[٣] چنانكه خواهند فروشند و فضلهجوى[٤] مستولى شوند و فسق آشكارا شود و كار شريعت بىرونق گردد. و هميشه اين كار يكى از خواص را فرمودندى يا خادمى را يا پيرتركى را تا هيچ محابا نكردى و خاص و عام از او بترسيدندى همه كارها بر انصاف بودى و قواعد اسلام محكم چنانكه در حكايات آمده است.
حكايت در اين معنى
٧- چنين گويند سلطان محمود همه شب با خاصگيان و نديمان خويش شراب خورده بود و بامداد صبوح كرده. على نوشتگين و محمّد عربى كه سپاه- سالاران محمود بودند در آن مجلس حاضر بودند و همه شب بيدار بودند با محمود شراب خورده. چون روز بچاشتگاه رسيد على نوشتگين را سر گران[٥] گشت و رنج بيدارى و افراط شراب بر او اثر كرد. دستورى خواست تا بخانه خويش رود. محمود گفت «صواب نيست روز روشن بدين حال چنين مست
[١] - نايبC : نايبانN -:P
[٢] - از اطرافN -:PC
[٣] - چنانكه خواهند خرند وN -:P
[٤] - فضلهجوى وN : فضلهخورC -:P
[٥] - را سركرانNC : سركردانP