از اين دوران به بعد، شخصيت‌هاى سياسى و فرهنگى بسيارى در مصر ظهور كردند كه جنبش ملى‌گرايى و وطن‌پرستى، شعار محورى آنها محسوب مى‌شد.[٢] نهضت ناسيوناليسم مصرى، طلايه‌دار نهضت‌هاى مشابهى در ساير كشورهاى عربى شد.[٣]

در سال ١٩١٦ م نهضت «

الثورة العربية الكبري‌

» با همكارى متفقين به راه افتاد[٤] و حاصل آن، تجزيه عربستان و به حكومت رسيدن سعودى‌ها بود. لورنس، به‌عنوان خطدهنده و رهبر اين جريان مى‌گويد:

من پيش از آنكه به حجاز بيايم، به انديشه ملى‌گرايى عربى ايمان عميق و اطمينان كامل داشتم؛ چون اين تفكر، تركيه را [از هم‌] پاشيده بود.[٥]

اما ملى‌گرايى در ايران از دوره قاجار، به‌شكل فرهنگى- نه سياسى- و با سيرى آرام، دنبال شد. پرچم‌داران اصلى اين جريان، كسانى بودند كه هم ناسيوناليست بودند و هم با تمام وجود، شيفته غرب! تا جايى كه باور داشتند كه براى ترقى، بايد از نوك پا تا فرق سر فرنگى شد! و اين از عجايب روشنفكرى ترجمه شده است.

[١]. بنگريد به: مجله ياد، ش ٨، سال دوم، ص ١٤٦.

[٢]. بنگريد به: حميد عنايت، سيرى در انديشه سياسى عرب.

[٣]. همان، ص ١٩١.

[٤]. استانفورد جى. شاو و اذل كورال شاو، تاريخ امپراتورى عثمانى و تركيه جديد، ج ٢، ص ١٤١.

[٥]. نجاح عطاءالطايى، سير انديشه ملى‌گرايى از ديدگاه اسلام و تاريخ، ص ٩٠.