خداوند[١] و بالا رفتن سطح معرفت و بصیرت است. بنا بر این، با در نظر داشتن اهمیت و جایگاه ویژۀ دعا در میان احادیث و ایات قرآن و همچنین با توجه به پیامدها و کارکردهای آن، می‌توان برتر بودن آن را در میان سایر عبادات دریافت. البته باید عنایت داشت که دعای حقیقی هنگامی بروز می‌یابد که عابد از زمینه‌های مساعدی چون «عقل» و «تفکر» برخوردار باشد.

نتیجه، آن که باید اذعان داشت مفاهیم روایات این مجموعه هیچ گونه تضادی با در یکدیگر نداشته، بلکه تفکیک موضوع هر یک از روایات، نشان از عظمت و جامعیت سخن معصوم: در صدور «برترین‌ها» دارد؛ زیرا از یک سو پایه‌های نخست عبادت، یعنی تفکر و تعقل تحکیم شده و سپس در حیطه‌های معینی برخی عبادات فضیلت داده شده‌اند؛ به عنوان مثال در عرصه علم اخلاق، زهد و به دنبال آن رعایت عفت برترین عبادت معرفی شده‌اند و در عرصه اجتماع، ادای حق مؤمن برترین شناخته شده و در عرصه امور عبادی، دعا به مفهوم عامش برترین عبادت خوانده شده است.

احادیث افضل الناس

١. «أَبِی عَبْدِ اللهِ٧ قَالَ، قَالَ رَسُولُ اللهِ٦: أَفْضَلُ النَّاسِ مَنْ عَشِقَ الْعِبَادَةَ فَعَانَقَهَا وَ أَحَبَّهَا بِقَلْبِهِ وَ بَاشَرَهَا بِجَسَدِهِ وَ تَفَرَّغَ لَهَا فَهُوَ لَا یُبَالِی عَلَی مَا أَصْبَحَ مِنَ الدُّنْیَا عَلَی عُسْرٍ أَمْ عَلَی یُسْرٍ».[٢]

٢. «عَنْ أَبِی عَبْدِ اللهِ٧ قَالَ، قَالَ رَسُولُ اللهِ٦: أَفَاضِلُكُمْ أَحْسَنُكُمْ أَخْلَاقاً الْمُوَطَّئُونَ أَكْنَافاً الَّذِینَ یَأْلَفُونَ وَ یُؤْلَفُونَ وَ تُوَطَّأُ رِحَالُهُمْ».[٣]

مورد اختلاف

عنوان «افضل الناس» به دلیل ساختار نحوی آن تنها می‌تواند حاکی از یک صفت یا ویژگی باشد؛ اما در این مجموعه، دو رفتار به عنوان ویژگی برترین مردم معرفی شده است و همین امر موجب تعارض نمایی میان این دو حدیث می‌شود.

بررسی

روشن است که تنافی میان این دو روایت، با عنایت به اختلاف موضوع یا متعلق، قابل

[١]. همان،ص٤٦٧،ح٤.

[٢]. التهذیب،ج٢،ص٢٣٧،بابفضلالصلاة،ح٥.

[٣]. الکافی،ج٢،ص٢٢١،بابالتقیه،ح٢٣.