مركز و بزرگ‌ترین شهرستان این ولایت (استان) همان شهر بلخ است كه خود شهرك‌هایی چون بامیان،[٤] بدخشان،[٥] خُتَل،[٦] پنجهیر،[٧] جارابایه،[٨] طخارستان،[٩] غزنه[١٠]
و كابل[١١] را در بر داشته است.[١٢] هر كدام از این شهرستان‌ها نیز شهرها و روستاهایی را
در بر دارند.[١٣]

بی تردید، بلخ در شمار كهن‌ترین شهرهای مشرق زمین و دارای پیشینه‌ا‌ی درخشان در تمدن بشری بوده كه پس از اسلام نیز درخشندگی تمدن اسلامی را به خود دیده و در آن بالیده است.

بلخ و حدیث شیعه

در نوشتار حاضر سعی شده تا فراز و نشیب حدیثِ شیعه در ولایات و شهرهای مهم بلخ در كتب رجال و حدیث شیعه استخراج گردد. راویانِ شیعی در تمام ولایات فوق (غیر از قواذیان) حضور داشته‌اند كه در پژوهش حاضر، بخشی از تلاش‌های حدیثی ایشان نشان داده شده است. گفتنی است كه اسامی راویان عامی كه در كتب روایی شیعه به آنها اعتماد شده و یا برای شیعیان پژوهش‌هایی را سامان داده‌اند نیز در نوشتار حاضر آمده است، ولی در معرفی ایشان به مختصر گویی بسنده كرده‌ایم.

[١]. «خدا _ كههموارهبهعدل، ‌قیامدارد _ ‌گواهیمی‌دهدكهجزاوهیچمعبودینیستوفرشتگانِ [او] ودانشوران [نیزگواهیمی‌دهندكه:] جزاو _ ‌كهتواناوحكیماست _ ‌هیچمعبودینیست‌» ‌(سوره‌آلعمران،آیه١٨‌). ‌

[٢]. ر.ک: ‌انوار العرفان فی تفسیر القران، ‌ج٥، ‌ص١٩٣. ‌

[٣]عضوهیئتعلمیدانشگاهقرآنوحدیث.

[٤]. محمدامینزواریدركتابیباعنوانجغرافیای تاریخی بلخبخشیازتطوراسامیرابازگوكردهاست.

[٥]. فرهنگنامه تطبیقی مكان‌های جغرافیای،ص١٧٦ - ١٧٧.

[٦]. همان.

[٧]. البلدان،ص١١٦.

[٨]. لغتنامۀ دهخدا،مدخلبلخ.

[٩]. وجودمعبدیاآتشكدهنوبهاردربلخِپیشازاسلام،سببشدهبودكهمسافرانبسیاریجذباینمنطقهشوند. ایرانیانباستان،اینآتشكدهرابهعنوانزیارتگاهیدررقابتباعرب‌ها،بسانِخانهكعبهدروسعتیبسیاربزرگساختهوبازینت‌هایگوناگونآراستهنمودهبودندوتركانتركستان (ومردمچین) وفارس،حرمتاینخانهرالازممی‌دانستند. آلبرمکخادمانمورثیاینخانهبوده‌اند. عبداللهبنعامر،پسازفتحخراسان (درعهدعثمان)،احنفبنقیسبنهیثمرابهبلخفرستادتانوبهارراخرابكند. بسیاریازنویسندگانكهندروصف «نوبهار» مطالبگوناگونینگاشته‌اند(ر.ک: آثار البلاد و اخبار العباد،ص٣٨٩؛معجم البلدان،ج٥،ص٣٠٧ - ٣٠٨).

[١٠]. البلدان،ص١١٦.

[١١]. شهریبندریدرجنوبشرقیازبکستان (کرانهچپرودخانهآمودریا) ومركزاستانسرخاندریادرمرزازبکستانباافغانستاناست.

[١٢]. جوزجاناکنوننامولایتی (استان) درشمالافغانستان،هممرزباترکمنستاناست.

[١٣]. چغانیاننامیکناحیهقدیمیاستكهامروزهظاهراًوجودنداردوتقریباًمطابقباولایتسُرخاندریا (بهمركزیتشهرتِرمِذ) درجنوبازبكستاناست.