مستثنیات مزبور، بنا بر گزارش نجاشی، ٢٧ مورد است. در این مقاله، نخست به ارزیابی رجالی هر یک از موارد استثنا شده پرداخته‌ایم و سپس روایت از این افراد را در الکافی بررسی نموده‌ایم. روایات این اشخاص در الکافی بر دو نوع است:

الف. روایاتی که کلینی با واسطه مؤلف نوادر الحکمه از این اشخاص نقل کرده و به نظر می‌رسد، همان روایاتی باشد که احمد بن محمد بن یحیی در کتاب خود (نوادر الحکمه) نیز آورده است؛

ب. روایاتی که کلینی به واسطه دیگران (غیر از مؤلف نوادر الحکمه) از این اشخاص نقل نموده است.

شایان ذکر است سند روایاتی را که کلینی در الکافی به نقل از محمد بن احمد بن یحیی از مستثنیات (راویان استثنا شده در) نوادر الحکمه آورده است، به طور کامل نقل کرده‌ایم. نکته دیگر، آن که در میان ارجاعات، گاه نشانی مشابه به چشم می‌خورد که این موارد نشان دهنده آن است که در برخی صفحات الکافی چند روایت از آن راوی آمده است. پیش از آن که به استخراج این روایات بپردازیم، نخست به معرفی محمد بن احمد بن یحیی و کتاب نوادر الحکمه می‌پردازیم.

شناخت محمد بن احمد بن یحیی اشعری

ابو جعفر محمد بن احمد بن یحیی بن عمران الاشعری القمی؛ از زمان تولد و زندگی وی ذکری در منابع به میان نیامده است، اما با توجه به زمان حیات برخی از استادان او همچون ابن ابی عمیر (م٢١٧ق)[١]، احمد بن ابی نصر بزنطی (م٢٢١ق)[٢]، احمد بن محمد بن خالد برقی (م٢٨٠ق)[٣]، احمد بن هلال عبرتائی(م٢٦٧ق)[٤] و شاگردانش همچون احمد بن ادریس اشعری (م٣٠٦ق)،[٥] سعد بن عبدالله قمی (م٣٠١ق)[٦] و محمد بن جعفر رزّاز (م٣١٠ق)[٧] می‌توان گفت که وی در قرن سوم زندگی می‌کرده است. عمر رضا کحاله و

[١] دانشیاردانشکدهالهیاتومعارفاسلامیدانشگاهفردوسیمشهد.

[٢] دانشجویدکتریعلومقرآنوحدیثدانشگاهفردوسیمشهد.

[٣]. رجال النجاشی،ص٣٢٧.

[٤]. معجم رجال الحدیث،ج٣،ص١٩.

[٥]. رجال النجاشی،ص٧٧.

[٦]. الفهرست،ص٨٣.

[٧]. رجال النجاشی،ص٩٢.