٥. فراهم نمودن زمینه کمال و تربیت اصحاب؛ بدون تردید، یکی از شؤون مهم پیامبر اکرم٦ و امامان معصوم: شأن تبلیغ امر دین است: «مَا عَلَی الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلَاغُ وَ اللهُ یَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَ مَا تَکْتُمُونَ‌».[١] معصومان در مقام تبلیغ،‌ در واقع، ضمن رساندن پیام دین به انسان‌هایی که ‌به دنبال تربیت و پرورش مخاطب خود بوده، همچون مربیانی دلسوز در پی هدایت و رشد و کمال انسان‌ها ‌بوده‌اند. واضح است که در امر تربیت، گاهی مربی مصلحت متربی را در کتمان حکمی، هر چند موقت، می‌بیند،‌ مربی به فراخور زمان و روحیات مخاطب خود، گاهی مکروهی را نهی می‌کند و مستحبی را امر می‌کند.

تأثیر تقیه در اختلاف احادیث

اینک پس از این نکات _ که به اختصار برای روشن شدن بحث مطرح شد _ باید دید احادیث تقیه‌ای چه میزان در بین روایات است و آنها ‌چه میزان در بحث اختلاف احادیث دخالت دارند؟ در این که روایات تقیه‌ای در بین اخبار بسیار بوده است و تقیه در اختلاف روایات نقش و تأثیر داشته اختلافی نیست. البته برخی از علما و اندیشمندان این نقش و تأثیر را زیاد و مهم ارزیابی کرده و برخی آن را کمتر دانسته‌اند.‌ در گروه اول، به عباراتی از محقق بحرانی و استرآبادی و شهید صدر به اختصار اشاره می‌کنیم:

محقق بحرانی در تأثیر زیاد تقیه در اختلاف روایات چنین فرموده است:

.‌.. فان جل الاختلاف الواقع فی اخبارنا بل كله عند التأمل والتحقیق إنما نشأ من التقیة؛[٢]

همانا غالب اختلافی که در روایات ما بلکه اگر دقیق و با تامل نگریسته شود همه آنها ‌ناشی از تقیه است.‌

قبل از وی، امین استرآبادی بر همین نکته در بحث اختلاف روایات در کشیدن آب چاه برای تطهیر آن[٣] تأکید می‌کند:

این اختلاف به خاطر این است که اکثر روایات در ضمن خود تقیه‌ای دارد که جواب‌های متعدد از ائمه: در مسأله واحد صادر می‌شده تا این که قول

[١]. القواعد و الفوائد،ج٢،ص١٥٥،قاعده ٢٠٨.

[٢]. رسالة فی التقیة،ص٣٧.‌

[٣]. القواعد الفقهیه،ج٥،ص٤٩.‌