نصر بن لیث بلخی[١] هر دو در سده چهارم در بلخ، أحمد بن محمد تمیمی[٢] در سده پنجم در غزنه، و یحیی بن زید هاشمی مدنی (ش١٢٥ق) در سده دوم[٣] در منطقه جوزجان جلسات حدیثی داشته‌ا‌ند.

ج) كتاب‌های حدیثی

پانزده نویسنده شیعی از محدوده بلخ در پنج سده نخست هجری می‌زیستند كه از این تعداد، نه نفر ایشان از خود بلخ و مابقی از دیگر شهرهای بلخ بوده‌ا‌ند. با اسامی و كتاب‌های ایشان آشنا می‌شویم:

١) بلخ

شقیق بن ابراهیم بلخی، از اصحاب روایت امام كاظم[٤] است وروایات او بیشتر درباره مسائل اخلاقی است.[٥] او آثاری نیز داشته است. شیخ سلیمان ماحوزی (م١٢١ق)، از استادش علامه مجلسی شنیده كه شقیق بلخی مولف كتاب مصباح الشریعة[٦] است.[٧] برخی نیز بر این باورند كه مؤلف مصباح الشریعة، سلیمان صهرشتی، شاگرد سید مرتضی علم الهدی است و او كتاب شقیق بلخی را خلاصه كرده است.[٨]

مقاتل بن سلیمان، از راویان امام باقر و امام صادق٨[٩] كه به لغت، قراءات و تفسیر كاملاً اشراف داشته و او را از اعلام مفسران خوانده‌اند. آثار وی عبارت است از: الوجوه و النظائر، الناسخ و المنسوخ، تفسیر القرآن، الرد علی القدریة، الأقسام و اللغات، الآیات المتشابهات، القراءات و...[١٠] عبدالله‌ بن مبارک كتاب تفسیر او را بهترین تفسیر می‌داند. البته می‌گوید: اگر او ثقه بود.[١١] با توجه به این که بیشترین تفاسیر در این سده‌ها، روایی بوده است، به

[١]. الفهرست (منتجبالدین)،ص٣٤.

[٢]. همان.

[٣]. بحارالانوار،ج٨٢،ص٢٦٩.

[٤]. معالم العلماء،ص٦٧.

[٥]. الملاحم و الفتن،ص٢٧٥،ح٣٩٩.

[٦]. رجال النجاشی،ص٤٢٦،ش١١٤٤؛الفهرست (شیخطوسی)، ٢٥٣،ش٧٦٩.

[٧]. جمال الاسبوع،ص٢٦٢؛فتح الابواب،ص٧٧؛بحار الأنوار،ج٥٦،ص٢١٦ - ٢١٧.

[٨]. رجال الطوسی،ص٤١٢،ش٨٦٩٥.

[٩]. الخصال،ص١٦٥،ح٨.

[١٠]. همان،ص٢٩٤،ح٦٠؛فضائل الأشهر الثلاثة،ص١٧ - ١٨،ح٢.

[١١]. دلائل الامامة،ص٣١٧،ح٢٦٣.